Chuyển động

LinkedIn ra mắt “Premium Creator Sponsorships” — cánh cửa mới cho B2B creator

Nguồn: Social Media Today / Net Influencer | Đọc bài gốc →

LinkedIn vừa ra mắt Premium Creator Sponsorships with Top Voices 360 — cho phép thương hiệu đặt quảng cáo bên cạnh nội dung của các creator có tầm ảnh hưởng lớn nhất trên nền tảng. Đồng thời, công cụ BrandLink cũng được mở rộng, cho phép đặt video ads cạnh nội dung publisher.

Tại sao quan trọng: LinkedIn đang nghiêm túc xây dựng hệ sinh thái creator kiếm tiền. Nếu bạn là creator trong lĩnh vực B2B, truyền thông, hoặc kinh doanh — đây là thời điểm đầu tư vào LinkedIn trước khi cuộc cạnh tranh trở nên khốc liệt hơn.

GPT-5 xác nhận ra mắt tháng 4/2026 — đa phương thức toàn diện

Nguồn: Smart AI for Biz | Đọc bài gốc →

OpenAI xác nhận GPT-5 sẽ ra mắt trong tháng 4/2026, tích hợp xử lý đồng thời văn bản, hình ảnh, âm thanh và video trong một mô hình duy nhất. Giá dự kiến tương đương GPT-4 hiện tại.

Tại sao quan trọng: Một AI có thể xử lý đồng thời script, thumbnail, voiceover, và storyboard trong một luồng làm việc sẽ thay đổi đáng kể quy trình sản xuất nội dung. Đây là thời điểm tốt để chuẩn bị và thử nghiệm sớm.

TikTok Shop dự báo vượt Target và Costco về thương mại điện tử cuối 2026

Nguồn: EMARKETER | Đọc bài gốc →

Doanh số thương mại điện tử của TikTok Shop tại Mỹ được dự báo đạt $23,4 tỷ trong năm 2026, tăng 48% so với cùng kỳ — đủ để vượt qua Target, Costco, Best Buy và Kroger. eMarketer

Tại sao quan trọng: Social commerce không còn là thực nghiệm — nó đang trở thành kênh mua sắm chính thống. Creator nào tích hợp sản phẩm vào nội dung một cách tự nhiên sẽ hưởng lợi lớn từ làn sóng này.

Podcast host đang là loại influencer được tin tưởng nhất — hơn cả mạng xã hội

Nguồn: EMARKETER / Acast | Đọc bài gốc →

56% người nghe podcast hàng tuần cho rằng podcast host là loại influencer quan trọng nhất với họ — gần gấp 3 lần so với social media influencer thông thường. Và 67% người nghe podcast toàn cầu đã từng mua hàng trực tiếp vì lời khuyên của podcast host. eMarketer

Tại sao quan trọng: Nếu bạn đang phân vân có nên làm podcast không — đây là câu trả lời. Không định dạng nào xây được mức độ tin tưởng cao hơn audio dài tập.

Micro và nano creator chiếm 45,5% ngân sách influencer marketing 2026

Nguồn: EMARKETER Creator Economy 2026 | Đọc bài gốc →

Micro và nano influencer sẽ chiếm 45,5% tổng chi tiêu influencer marketing trong năm 2026 eMarketer — phản ánh xu hướng brands ưu tiên tương tác thật hơn là độ phủ rộng.

Tại sao quan trọng: Creator nhỏ đang nhận được tỷ lệ ngân sách lớn nhất trong lịch sử. Nếu bạn có 5.000–100.000 followers và một cộng đồng thật sự gắn kết, bạn đang ở đúng vị trí đúng thời điểm.

SPOTLIGHT

Kỹ thuật để lại “dấu vân tay” trong nội dung

Dựa trên cảnh báo của Reuters Institute về sự mệt mỏi với nội dung AI tạo ra, kỹ năng thực chiến quan trọng nhất mộtngười sáng tạo nội dung cần rèn luyện chính là: Để lại dấu ấn con người.

Tại sao đây là kỹ năng thực chiến “vàng”?

Năm 2026, nội dung sạch và chuẩn chỉnh sẽ do AI đảm nhiệm. Thứ duy nhất người ta sẵn sàng trả tiền là trải nghiệm cá nhân độc bản.

Cách thực hiện:

1. Lồng ghép “Tôi”: Thay vì viết “Thị trường đang thay đổi”, hãy viết “Chiều nay khi đang ngồi cà phê, tôi chợt nhận ra thị trường đang thay đổi vì...”. AI không thể ngồi cà phê và không thể “chợt nhận ra”.

2. Kể về những thất bại: AI được lập trình để đúng. Con người thì không. Việc bạn chia sẻ về một bài viết bị flop hoặc một sự cố check nguồn sai sẽ tạo nên sự chân thật và gắn kết cực mạnh.

3. Tư duy phản biện: Đừng chỉ tóm tắt tin tức. Hãy đưa ra quan điểm cá nhân, dù nó gây tranh luận. Một người sáng tạo nội dung có chính kiến luôn hấp dẫn hơn một cỗ máy tổng hợp tin.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Trong kỷ nguyên của những bản sao hoàn hảo, sự nguyên bản đầy khuyết điểm của bạn là một tài sản.

Chuyển động

Instagram ra mắt tính năng “Spotlight” & “Rewatch” độc quyền cho Stories trả phí

Nguồn: Social Media Today | Đọc bài gốc →

Instagram vừa bổ sung hai tính năng mới dành cho người dùng trả phí: Spotlight và Rewatch — giúp creator khai thác Stories hiệu quả hơn và tăng giá trị giữ chân người đăng ký.

Tại sao quan trọng: Platform đang dần monetize các tính năng nâng cao. Creator nào xây dựng tệp subscriber trả phí sẽ có thêm công cụ phân biệt với tài khoản miễn phí — đây là xu hướng “creator subscription” đang tăng tốc mạnh.

Substack Notes đang là công cụ tăng trưởng số 1 cho writer

Nguồn: Thrive with Carrie / Substack | Đọc bài gốc →

Substack Notes — luồng bài ngắn kiểu mạng xã hội ngay trong nền tảng — đang được nhiều creator dùng để kiếm hàng trăm subscriber mới mỗi tháng chỉ bằng cách đăng đều đặn, và được xác nhận là công cụ tăng trưởng số 1 trên Substack trong năm 2026.

Tại sao quan trọng: Nếu bạn đang dùng Substack mà chưa dùng Notes thường xuyên, bạn đang bỏ lỡ kênh discovery miễn phí lớn nhất của nền tảng này.

Làn sóng đóng cửa các cộng đồng Ebook lậu tại Việt Nam để tránh án bản quyền

Nguồn: VnExpress | Đọc bài gốc →

Nhiều nhóm chia sẻ sách điện tử (ebook) lậu quy mô lớn trên Facebook và Telegram tại Việt Nam vừa đồng loạt thông báo ngừng hoạt động hoặc chuyển sang chế độ riêng tư. Động thái này diễn ra trong bối cảnh các nhà xuất bản và cơ quan chức năng siết chặt việc kiểm soát bản quyền nội dung số, đồng thời áp dụng các biện pháp pháp lý mạnh tay hơn đối với hành vi phân phối tác phẩm không xin phép.

Tại sao quan trọng: Đây là tín hiệu rõ ràng về sự kết thúc của kỷ nguyên “nội dung miễn phí không phép” tại Việt Nam. Đối với những người sáng tạo nội dung trong lĩnh vực xuất bản và viết lách, sự thay đổi này tạo ra một “sân chơi sạch” hơn. Đây là thời điểm vàng để các tác giả dịch chuyển sang mô hình Self-publishing (Tự xuất bản), giúp bảo vệ chất xám và tối ưu hóa doanh thu mà không lo bị xâm phạm bản quyền tràn lan.

Reuters Institute - 2026 là năm của “Báo chí dựa trên bằng chứng”

Nguồn: Reuters Institute | Đọc bài gốc →

Báo cáo tiền kỳ cho năm 2026 chỉ ra rằng công chúng đang mất niềm tin vào các bản tin tổng hợp từ AI. Độc giả bắt đầu tìm kiếm các nhà báo có khả năng cung cấp bằng chứng hiện trường, hình ảnh chưa qua chỉnh sửa và phân tích có chữ ký cá nhân.

Tại sao quan trọng: Thế mạnh thông tin xác thực là “vũ khí” tối thượng của báo chí. Các nhà báo hãy luôn đưa ra bằng chứng hoặc trải nghiệm tác nghiệp thực tế vào bài viết để tạo sự khác biệt hoàn toàn với nội dung AI.

Khi uy tín là đơn vị tiền tệ mới

Trong bối cảnh tin giả và nội dung AI tràn lan, khái niệm “Thuế xác minh” (Verification Tax) đang trở nên đắt đỏ hơn bao giờ hết. Người sáng tạo nội dung không chỉ trả tiền bằng thời gian để viết, mà còn phải trả bằng công sức để chứng minh mình đúng.

3 bước thực chiến:

1. Check nguồn chéo: Đừng bao giờ đăng lại một tin tức mạng xã hội nếu chưa thấy nó xuất hiện trên ít nhất 2 nguồn tin uy tín.

2. Minh bạch quy trình: Hãy cho bạn đọc biết mình lấy thông tin từ đâu và kiểm chứng như thế nào.

3. Học cách nói “Tôi chưa biết”: Thay vì đưa tin không chắc chắn, hãy thừa nhận sự kiện đang diễn ra và bạn sẽ cập nhật sau khi có dữ liệu chính xác. Đây là cách người sáng tạo nội dung giữ uy tín lâu dài.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Trong kỷ nguyên tự động hóa, sự chính xác của con người là một mặt hàng xa xỉ.

Chuyển động

Facebook tung chương trình trả tiền để kéo creator từ TikTok & Instagram về

Nguồn: CNBC | Đọc bài gốc →

Meta vừa ra mắt Creator Fast Track, trả $1.000/tháng cho creator có 100K+ followers trên TikTok/Instagram/YouTube nếu họ đăng bài lên Facebook, và $3.000/tháng cho creator trên 1 triệu followers. Chương trình kéo dài 3 tháng kèm boost reach “vĩnh viễn”.

Tại sao quan trọng: Đây là cơ hội arbitrage thực sự — Facebook đang trả tiền để bạn đăng nội dung vốn đã có sẵn. Nếu bạn đang có followers trên các nền tảng khác, đây là thời điểm tốt để thử nghiệm đa nền tảng.

Meta tích hợp Manus AI vào Instagram, Ads Manager và WhatsApp Business

Nguồn: SocialBee | Đọc bài gốc →

Meta đang mở rộng tích hợp Manus AI sang nhiều sản phẩm, bao gồm Instagram Creator Marketplace, Meta Ads Manager và WhatsApp Business. Đây là AI “agentic” có thể thực hiện nhiều bước công việc liên tiếp thay người dùng.

Tại sao quan trọng: Các công cụ AI ngay trong nền tảng bạn dùng hàng ngày đang trở nên mạnh hơn. Việc thành thạo AI tích hợp sẽ là lợi thế cạnh tranh lớn cho creator trong năm 2026.

Kinh tế sáng tạo toàn cầu dự báo vượt $250 tỷ năm 2026

Nguồn: SharkPlatform / FinancialContent | Đọc bài gốc →

Báo cáo mới nhất tổng hợp hơn 120 điểm dữ liệu: hơn 200 triệu người tự nhận là content creator, 50 triệu người làm chuyên nghiệp/bán chuyên nghiệp, và hơn 2 triệu creator đang kiếm thu nhập 6 con số/năm.

Tại sao quan trọng: Ngành đang lớn nhưng cũng đang trưởng thành — cạnh tranh tăng, nhưng cơ hội cho creator chuyên nghiệp cũng tăng theo.

Mạng xã hội thay thế tivi làm nguồn tin chính của gần 50% dân số

Nguồn: Sprout Social Q1 2026 Pulse Survey | Đọc bài gốc →

Khảo sát 2.000+ người dùng tại Mỹ, Anh và Úc: mạng xã hội đã vượt truyền hình để trở thành nguồn tin chính của gần một nửa dân số. Gen Z: 67%, Millennials: 61%.

Tại sao quan trọng: Nếu bạn làm nội dung thông tin/tin tức, đây là cơ hội khổng lồ. Người dùng đang muốn nhận tin từ creator, không phải từ tổ chức truyền thông lớn.

Fast Company: Patreon, Reddit, Tumblr dẫn đầu làn sóng “Authentic Social”

Nguồn: Fast Company | Đọc bài gốc →

Trong bối cảnh “AI fatigue” lan rộng, các nền tảng như Reddit, Tumblr, Letterboxd, Patreon đang nổi lên vì một điều duy nhất: sự thật từ con người. Fast Company nhận định đây là xu hướng đổi mới đáng chú ý nhất năm 2026 trong ngành social media.

Tại sao quan trọng: Người xem đang chạy trốn khỏi nội dung AI nhạt nhẽo. Creator nào giữ được giọng nói thật sẽ chiến thắng cuộc đua này.

Podcast chiếm sóng tại Liên hoan Phát thanh toàn quốc 2026

Sáng nay tại Việt Nam, thông tin từ ban tổ chức Liên hoan Phát thanh toàn quốc khẳng định Podcast sẽ là điểm nhấn chuyên môn lớn nhất năm nay. Đây là cơ hội để các nhà báo chuyển mình sang định dạng âm thanh số (Digital Audio).

• Chi tiết tại VietnamPlus

TikTok Shop tiến sát ngôi vị Top 3 bán lẻ toàn cầu

Báo cáo mới nhất từ Flywheel (30/03) dự báo ByteDance đang trên đà trở thành nhà bán lẻ lớn thứ 3 thế giới vào năm 2030. Tại Việt Nam và Đông Nam Á, TikTok Shop hiện chiếm 14,6% thị phần, biến “Social Commerce” từ xu hướng thành tiêu chuẩn bắt buộc cho Creator.

• Chi tiết tại We Do Marketing

Niềm tin “co lại”, và đó là tin tốt cho creator nhỏ

Phân tích chuyên sâu dựa trên: 2026 Edelman Trust Barometer Đọc bài gốc →

Bức tranh lớn:

Báo cáo Edelman Trust Barometer 2026 vừa công bố một phát hiện có thể thay đổi cách bạn xây dựng nội dung: 7/10 người trên thế giới đang ngần ngại tin tưởng những ai khác mình về giá trị và quan điểm. Không phải tin tức giả mạo làm người ta mất niềm tin — mà chính sự quá tải thông tin và cảm giác xa lạ với người tạo ra nó.

Điều này đang định hình lại hoàn toàn ai được tin tưởng:

• Không phải celebrity — quá xa, quá được dàn dựng

• Không phải thương hiệu lớn — quá chính thức, quá dửng dưng

• Mà là người quen, cộng đồng nhỏ, creator “cảm giác như bạn bè”

Điều này có nghĩa gì với creator?

Edelman gọi đây là thời đại của “trust brokering” — người kết nối sự tin tưởng. Creator thành công không phải là người broadcast thông tin rộng nhất, mà là người tạo cảm giác thân thuộc trong một nhóm nhỏ cụ thể.

3 hành động thực chiến bạn có thể làm ngay:

① Đừng cố nói chuyện với “tất cả mọi người” Hãy viết, quay, podcast như bạn đang nói chuyện với 100 người thực sự hiểu bạn — không phải 100.000 người xa lạ. Giọng nói riêng, góc nhìn riêng, thậm chí thuật ngữ nội bộ của cộng đồng bạn đều là tài sản.

② Chia sẻ lập trường, không chỉ thông tin Người dùng 2026 không thiếu thông tin — họ thiếu người đáng tin để diễn giải thông tin đó. Creator dám có quan điểm, dám phân tích, sẽ được tin tưởng hơn creator chỉ tổng hợp.

③ Xây “vòng tròn trong” trước khi mở rộng Newsletter, group riêng, cộng đồng trả phí nhỏ — những nơi mà người theo dõi cảm thấy họ là “người trong” đang ngày càng có giá trị hơn việc có nhiều follower thụ động.

Tin tưởng không biến mất, nó chỉ chuyển địa chỉ. Và địa chỉ mới của nó là những creator nhỏ, gần gũi, thật.

Kẻ mạnh không phải là kẻ có nhiều followers nhất, mà là kẻ có danh sách email chất lượng nhất.

Nghe có vẻ giống như một tình tiết trong chương trình truyền hình W1A. BBC vừa bổ nhiệm một Tổng giám đốc mới, người không hề có kinh nghiệm trong lĩnh vực báo chí, truyền hình hay thậm chí là chưa từng làm việc tại tập đoàn này. Tuy nhiên, khi nhìn vào sự thay đổi của bối cảnh truyền thông, bạn sẽ bắt đầu thấy logic đằng sau việc lựa chọn Matt Brittin, một cựu lãnh đạo của Google.

Vào tháng 12, lần đầu tiên lượng tiếp cận của YouTube tại Anh (51,9 triệu người) đã vượt qua tất cả các kênh của BBC cộng lại (50,8 triệu người), theo dữ liệu xếp hạng chính thức từ Barb. YouTube thuộc sở hữu của Alphabet, công ty mẹ của Google. Giống như nhiều tổ chức khác của chúng ta, BBC đã phải vật lộn để theo kịp tốc độ thay đổi này.

Khi còn ở Phố Downing, tôi đã cố gắng không phàn nàn về cách đưa tin của BBC, vì làm vậy chỉ thêm điên đầu. Nhưng đôi khi có những thứ quá sai lệch khiến tôi không thể không phản đối. Những lúc đó tôi thường xem qua ứng dụng của BBC vì đó là thứ tôi hay dùng; tại Số 10, tôi không có thời gian để nghe chương trình Today hay xem tin tức buổi tối.

Câu trả lời từ các lãnh đạo BBC gần như luôn giống nhau: “Ồ đừng lo, đó chỉ là nội dung trên web thôi, chúng tôi thực hiện rất khác trên các bản tin truyền hình”. Thật đáng kinh ngạc khi họ không nhận ra cách mọi người đang tiêu thụ tin tức hiện nay: một tiêu đề trên ứng dụng cũng quan trọng tương đương, nếu không muốn nói là hơn, một phóng sự dài hai phút rưỡi trên bản tin 6 giờ tối.

Mặc dù YouTube là một nền tảng chứ không phải một kênh truyền hình hay nhà sáng tạo nội dung, nhưng tầm ảnh hưởng của nó là rất lớn. Khoảng 94% người Anh có kết nối internet đều sử dụng nó. Trái với suy nghĩ của nhiều người, cách phổ biến nhất để xem YouTube là trên TV, chứ không phải laptop hay điện thoại. Điều này đặt nó vào thế cạnh tranh trực tiếp với các chương trình của BBC. Người dùng dành trung bình 51 phút mỗi ngày trên nền tảng này qua các thiết bị (không tính thời gian xem trên TV). Trên toàn cầu, YouTube tạo ra doanh thu lớn hơn cả Netflix.

Cách tập đoàn ứng phó với việc mất đi vị thế “nhà vô địch truyền thông” độc tôn tại Anh là một vấn đề sống còn. BBC không thể hy vọng cạnh tranh trực tiếp với một nền tảng như YouTube theo cách họ từng làm với các đài truyền hình thương mại trước đây.

Bằng việc bổ nhiệm Brittin, hội đồng quản trị BBC chắc hẳn hy vọng một người ngoài cuộc có thể nhìn thấy rõ hơn những việc cần làm so với một người trong cuộc vốn có tư duy bị đóng khung bởi tập đoàn. Cuộc bổ nhiệm đầu tiên của Brittin nên là một Phó Tổng giám đốc dày dạn kinh nghiệm để xử lý các vấn đề biên tập. Khi BBC gặp rắc rối nghiêm trọng — như vụ biên tập sai lệch về Tổng thống Trump trong chương trình Panorama dẫn đến sự sụp đổ của Tổng giám đốc tiền nhiệm — nguyên nhân luôn là do sai lầm trong đánh giá biên tập.

Nếu không có một người quyết tâm chuyển đổi từ “sự tự mãn mang tính hệ thống” sang “sự tự nhận thức mang tính hệ thống” và mang lại sự khách quan thực sự, những sai lầm này sẽ tiếp tục lặp lại. Việc Chính phủ muốn biến lần đánh giá hiến chương 10 năm này thành lần cuối cùng để tạo ra một cơ chế vĩnh viễn sẽ càng làm tăng thêm sự giám sát. Một số người sẽ nghi ngờ rằng chính phủ Công đảng đang cố gắng duy trì một quan điểm nhất định về vai trò của BBC. (Thành thật mà nói, việc Brittin từng làm việc cho các nhà xuất bản của tờ Daily Mirror và vừa được bổ nhiệm vào hội đồng quản trị của The Guardian cũng không giúp ích gì cho nghi ngờ này) .

Điều cấp thiết là Tổng giám đốc mới phải chọn và ủng hộ một người phó đủ can đảm để hỗ trợ những nội dung báo chí có thể gây khó chịu cho các đồng nghiệp, và từ bỏ tư duy đám đông trong phòng tin tức. Nếu muốn thành công, Brittin sẽ phải nhanh chóng hiểu rằng một số “người bạn” của BBC lại là mối đe dọa lớn hơn cho tương lai của nó so với các “kẻ thù”.

Trong bối cảnh mọi thứ thay đổi nhanh chóng, nhiều tổ chức thương mại sẽ cân nhắc đóng cửa các kênh truyền thống để chuyển hẳn sang kỹ thuật số. Nhưng đó không phải là lựa chọn của BBC: việc tắt BBC Two hay Radio 4 sẽ làm mất lòng những khán thính giả trung thành nhất. Tuy nhiên, cựu vận động viên chèo thuyền Olympic này phải đảm bảo rằng BBC sẽ hướng về nơi mà khán giả đang hiện diện.

Một trong những đặc quyền của một đài truyền hình công cộng là họ có thể tập trung vào cách tốt nhất để đưa nội dung đến với người dân thay vì chỉ lo cách kiếm tiền. Phản ứng của BBC đối với cuộc cách mạng phân phối này nên là một chiến lược song song:

• Đưa nhiều nội dung hơn lên YouTube.

• Xây dựng iPlayer không chỉ là nơi lưu trữ các chương trình của BBC, mà là nơi hội tụ của tất cả các nội dung văn hóa và truyền hình công cộng của Anh (từ Who Do You Think You Are? đến các vở kịch của Nhà hát Quốc gia).

Về mặt tài chính, tôi không thấy mô hình khả thi nào cho tổ chức này trong thập kỷ tới mà không cần đến ít nhất một phần kinh phí bắt buộc. Ngày càng có nhiều người Anh có thể hình dung ra cuộc sống mà không có BBC. Trái với thái độ của một số ngôi sao tại đây, tập đoàn này không có đặc quyền “mặc nhiên tồn tại” mãi mãi.

Nhưng tôi tin rằng BBC vẫn là một định chế quốc gia quý giá mà chúng ta nên tự hào khuyến khích và gìn giữ. Để làm được điều đó, Brittin phải bước ra ngoài và chứng minh giá trị của nó. BBC là chìa khóa cho sự thành công của các ngành công nghiệp sáng tạo, đóng góp hơn 120 tỷ bảng Anh vào kinh tế mỗi năm. Nó vẫn là một thành phần quan trọng trong sức mạnh mềm của đất nước và có khả năng độc đáo trong việc kết nối tất cả chúng ta.

Làm Tổng giám đốc BBC chưa bao giờ là một công việc dễ dàng. Từ Thủ tướng trở xuống, ai cũng có ý kiến về việc bạn đang làm. Nhưng Brittin có một nhiệm vụ thách thức đặc thù: ông phải tìm ra cách để truyền hình công cộng hoạt động hiệu quả trong kỷ nguyên số. Tương lai của phí giấy phép truyền hình và của chính BBC phụ thuộc hoàn toàn vào điều này.

(Nguồn: The Sunday Times)

Ông Matt Brittin là ai?

Matt Brittin (tên đầy đủ: Matthew John Brittin) sinh năm 1968, là một lãnh đạo doanh nghiệp lâu năm của Anh.

Một số thông tin chính:

Là cựu Chủ tịch Google khu vực châu Âu – Trung Đông – châu Phi (EMEA), làm việc tại Google gần 20 năm và rời công ty vào năm 2025.

Trước đó từng là Giám đốc Google UK và giữ nhiều vị trí lãnh đạo về chiến lược và vận hành.

Ông cũng từng là vận động viên chèo thuyền cấp quốc tế cho Anh và tham gia nhiều tổ chức, hội đồng quản trị truyền thông.

Ông được chọn làm tổng giám đốc mới của BBC (Director-General – vị trí lãnh đạo cao nhất của BBC).

Thông báo bổ nhiệm được công bố ngày 25/3/2026.

Ông sẽ thay thế Tim Davie và dự kiến chính thức nhận chức từ 18/5/2026.

Báo chí quốc tế nhấn mạnh ông là “một lãnh đạo công nghệ, không phải người xuất thân từ báo chí truyền hình”, nên việc bổ nhiệm này được xem là khá bất ngờ.

Xin chào. Chúc bạn một ngày Chủ nhật (29/03/2026) đầy cảm hứng. Hôm nay, chúng ta sẽ nhìn vào những chuyển dịch mang tính chiến lược của các nền tảng từ báo chí truyền thống cho đến mạng xã hội.

Chuyển động

Mạng xã hội

“Kỷ nguyên miễn trừ” kết thúc

Trong một phán quyết lịch sử vào ngày 28/03/2026 tại Los Angeles và New Mexico, bồi thẩm đoàn đã tuyên Meta và Alphabet (Google) phải chịu trách nhiệm pháp lý vì cố tình thiết kế các tính năng gây nghiện (addictive design) gây hại cho sức khỏe tâm thần trẻ em. Đây là đòn giáng mạnh vào Điều 230 (Section 230) vốn bảo vệ các nền tảng bấy lâu nay.

• Chi tiết tại Bank Policy Institute (28/03)

Thủ tướng Anh tuyên bố sẽ siết chặt các tính năng “Gây nghiện”

Trong một phát biểu mạnh mẽ vào chiều nay (29/03), Thủ tướng Anh Keir Starmer khẳng định chính phủ “sẽ phải hành động” để hạn chế các tính năng gây nghiện trên mạng xã hội. Đây là phản ứng trực tiếp sau các vụ kiện tại Mỹ, báo hiệu một làn sóng pháp lý mới nhắm vào thuật toán “giữ chân người dùng” toàn cầu.

• Chi tiết tại The Guardian (29/03)

Truyền thông

AnyMind Group ra mắt “AnyDigital Max” tối ưu UGC

Chiều ngày 27/03/2026, AnyMind Group đã công bố giải pháp mới sử dụng AI để tự động hóa việc thu thập và tối ưu hóa nội dung do người dùng tạo (UGC) cho các chiến dịch thương hiệu. Đây là công cụ quan trọng giúp các Agency tại Đông Nam Á quản trị hiệu quả của Creator ở quy mô lớn.

• Chi tiết tại Advertising Vietnam (27/03)

Khai mạc Ngày Quyền của Người tiêu dùng Việt Nam 2026

Sự kiện diễn ra tại Khánh Hòa từ ngày 27 đến 29/03 với chủ đề “An toàn thông tin - Xây dựng niềm tin”. Đối với các Creator mảng Review, đây là tín hiệu về việc thắt chặt tính minh bạch và bảo mật dữ liệu khách hàng trong các chiến dịch tiếp thị liên kết (Affiliate).

• Nguồn: Vietnam Law Magazine (29/03)

Báo chí

Cuộc khủng hoảng in ấn – 24/25 tờ báo lớn nhất Mỹ sụt giảm lượng lưu hành

Báo cáo mới nhất từ Press Gazette (vừa công bố ngày 27-28/03/2026) cho thấy một thực trạng khốc liệt: Hầu hết các tờ báo lớn, bao gồm cả The Post và LA Times, đều ghi nhận mức sụt giảm lưu hành bản in hai con số. Sự dịch chuyển sang “Digital-only” (thuần kỹ thuật số) không còn là lựa chọn mà là sự sống còn.

• Nguồn: MediaPost/Press Gazette (27/03)

Trung Đông - Thêm nhiều phóng viên thiệt mạng khi đang tác nghiệp

Thông tin đau lòng từ Lebanon chiều nay xác nhận thêm 3 nhà báo (bao gồm phóng viên kỳ cựu Ali Shaeb) đã thiệt mạng trong các cuộc không kích. Đây là lời nhắc nhở khốc liệt về sự nguy hiểm của nghề báo tại các điểm nóng xung đột trong năm 2026.

• Nguồn: WAMC News (29/03)

Xuất bản

Chiến lược “1.000 True Fans” quay trở lại làm ưu tiên số 1

Trong số podcast phát sóng ngày 26-28/03/2026, Jay Clouse (Creator Science) đã công bố sự thay đổi chiến lược lớn: Ngừng chạy theo các chỉ số viral đại trà để tập trung tối đa vào “1.000 người hâm mộ trung thành”. Ông nhận định năng lượng của Creator năm 2026 đang chuyển dịch từ “làm nội dung cho thuật toán” sang “xây dựng cộng đồng kín”.

• Nghe tại Creator Science Podcast (26/03)

Bản tin Substack “Lenny’s Newsletter” cán mốc doanh thu kỷ lục

Trong báo cáo chiều nay, Lenny Rachitsky (chủ nhân bản tin về Product Management hàng đầu thế giới) chia sẻ sự dịch chuyển sang mô hình “Lớp học cộng đồng” tích hợp ngay trong Substack. Đây là mô hình mà các “người gõ phím” chuyên sâu có thể học hỏi để tối ưu hóa doanh thu từ tri thức.

• Case Study tại Substack (29/03)

Nhân vật Creator nổi bật

Joy Sullivan (Nhà thơ kiêm Creator Substack)

Vừa xuất hiện trong buổi chia sẻ chuyên sâu cuối tuần này, Joy Sullivan đã minh chứng cho một mô hình thành công kỳ lạ: Cô không dùng “sự tổn thương” (vulnerability) làm mồi nhử trên mạng xã hội nhưng vẫn xây dựng được cộng đồng 23.000 người đăng ký trả phí trên Substack. Bài học từ cô là: Sáng tạo chuyên nghiệp (Craft) quan trọng hơn sự ồn ào (Clout).

Giám tuyển thông tin: Nghề của tương lai

Trong một thế giới mà AI có thể viết 1.000 bài báo mỗi phút, giá trị của người sáng tạo nội dung sẽ dịch chuyển từ “Người tạo ra thông tin” sang “Người giám tuyển thông tin” (Content Curator).

Tại sao vấn đề này quan trọng?

Người xem hiện nay không thiếu thông tin, họ thiếu sự tin cậy và thời gian. Ví dụ nếu bạn là một chuyên gia chứng khoán và mỗi sáng sớm bạn lọc ra 5 tin quan trọng nhất trong ngày cho cộng đồng của mình, bạn đang cung cấp một dịch vụ “Tiết kiệm thời gian và đảm bảo sự chính xác”.

Cách bạn áp dụng:

1. Xây dựng “Taste” (Gu): Đừng chỉ tổng hợp tin, hãy cho độc giả biết tại sao tin đó quan trọng với họ. “Gu” thẩm mỹ và tư duy chuyên môn của bạn là thứ AI không thể sao chép.

2. Mô hình “Signal over Noise”: Bên cạnh các tin tức cần đọc, hãy luôn có một phần “Tại sao bạn nên bỏ qua tin này” – việc giúp độc giả loại bỏ rác thông tin cũng có giá trị tương đương với việc cung cấp tin hay.

3. Monetization (Kiếm tiền): Độc giả sẵn sàng trả tiền cho những bản tin giám tuyển (Curated Newsletter) vì nó giúp họ trở nên thông thái hơn mà không mất hàng giờ tìm kiếm.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Giữa biển thông tin vô tận, người cầm la bàn luôn đáng giá hơn người chèo thuyền nhanh.

Chúc bạn một ngày chủ nhật thảnh thơi, nhiều niềm vui.

Dữ liệu từ WPP Media và Tubefilter ghi nhận sự sụt giảm đáng kể về hiệu quả của các video “mì ăn liền” (dưới 15 giây). Thay vào đó, người xem đang khao khát “The 10-minute version” – những nội dung sâu sắc, có cấu trúc chương hồi và mang tính chất “kể chuyện thực thụ” ngay cả trên nền tảng video dọc.

Tại sao cần chú ý đến xu hướng này?

• Deep attention (chú ý sâu): Khán giả bắt đầu mệt mỏi với sự hời hợt. Họ sẵn sàng dành 5-10 phút để xem một phân tích sắc sảo về một vấn đề họ quan tâm hoặc một câu chuyện cụ thể, thú vị và hữu ích.

• Tính “Episodic” (chương hồi): Thay vì cố nén mọi thứ vào 1 phút, hãy học cách xây dựng các “series dọc” (Docu-series). Thuật toán hiện tại ưu tiên sự gắn kết lâu dài của người xem hơn là lượt view lướt qua.

Cách bạn có thể áp dụng ngay:

1. Cấu trúc video dọc dài: Thử nghiệm sản xuất các video 3-5 phút trên YouTube Shorts hoặc TikTok với nhịp độ chậm hơn, tập trung vào chiều sâu thông tin (Contextual analysis).

2. Tận dụng tính năng “featured places - địa điểm nổi bật”: YouTube đa cho phép gắn thẻ địa điểm tự động trong Shorts. Nếu bạn đi tác nghiệp, hãy sử dụng tính năng này để tăng tính xác thực (Authenticity) cho câu chuyện của mình.

3. Kết nối blog của bạn: Đừng quên dùng những video dài này để dẫn dắt độc giả về bài viết chuyên sâu hơn trên trang cá nhân hoặc blog của bạn.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Tốc độ giúp bạn được chú ý, nhưng chiều sâu mới là thứ giúp bạn được ghi nhớ.

Chuyển động

1. TikTok mở rộng “Pulse Suite” & Quảng cáo Logo Takeover: TikTok vừa công bố các tùy chọn vị trí quảng cáo mới giúp tăng độ nhận diện thương hiệu mạnh mẽ hơn, bao gồm việc cho phép logo nhãn hàng xuất hiện ngay trong luồng Pulse. Chi tiết tại Social Media Today

2. Làn sóng cấm mạng xã hội dưới 14 tuổi lan rộng: Áo là quốc gia tiếp theo (sau Úc và một số bang tại Mỹ) công bố kế hoạch cấm trẻ em dưới 14 tuổi sử dụng mạng xã hội vào cuối tháng 3/2026. Đây là tín hiệu cho thấy các Creator mảng nội dung cho trẻ em cần chuyển dịch sang các nền tảng “đóng” hoặc web cá nhân. Nguồn: Associated Press

3. Apple Maps chính thức đưa quảng cáo vào hệ sinh thái: Apple vừa triển khai quảng cáo trên Apple Maps tại khu vực Bắc Mỹ. Đây là bước đi quan trọng trong việc mở rộng Apple Business, mở ra cơ hội cho các Creator mảng “Local Review” (đánh giá địa điểm) tận dụng SEO bản đồ. Nguồn: Advertising Vietnam

4. Báo cáo Kinh tế Sáng tạo 2026 (Tubefilter): 56% Gen Z hiện coi nội dung của Creator có giá trị hơn TV truyền hình. Tuy nhiên, 62% Creator mới tham gia thị trường dưới 3 năm đang gặp khó khăn trong việc “vượt rào” thuật toán để kiếm tiền bền vững. Nguồn: Tubefilter

5. YouTube Shorts cập nhật tính năng “Make Me Move”: YouTube vừa tung ra công cụ AI mới cho phép biến ảnh tĩnh thành video chuyển động theo các động tác mẫu (như Karate hoặc nhảy). Đây là bước tiến mới giúp các Creator không chuyên về diễn xuất vẫn có thể tạo nội dung Shorts linh hoạt. Chi tiết tại YouTube Help

6. TikTok Shop thắt chặt quy định Livestream: Theo cập nhật mới nhất, TikTok áp dụng yêu cầu khắt khe hơn: Chỉ tài khoản trên 1.000 followers và đủ 16 tuổi mới được mở tính năng Live. Đặc biệt, các quảng cáo sử dụng AI đóng giả người nổi tiếng để endorsement (xác nhận sản phẩm) sẽ bị cấm triệt để. Nguồn: Darkroom Agency

7. Kỷ lục mới trên Substack: Một bản tin cá nhân (Lenny’s Newsletter) vừa công bố đạt mốc 1 triệu người đăng ký, minh chứng cho việc một cá nhân hoàn toàn có thể xây dựng một “đế chế truyền thông” độc lập mà không cần tòa soạn đứng sau. Xem Case Study tại Substack

“Agentic Journalism” – Khi báo chí được thiết kế cho AI

Trong các phân tích mới nhất từ Nieman Lab và Reuters Institute (cập nhật cuối tháng 3/2026), một khái niệm đang làm thay đổi tư duy của các tòa soạn toàn cầu: Agentic Journalism (Báo chí hướng tới tác tử AI).

Nó là gì?

Thay vì viết bài chỉ để con người đọc, các nhà báo đang bắt đầu thiết kế nội dung sao cho các Hệ thống tác tử AI (như Gemini, Perplexity hay ChatGPT) có thể dễ dàng thu thập, trích xuất và trả lời người dùng một cách chính xác nhất.

Tại sao cần quan tâm?

Với tư cách là người làm báo và/hoặc sáng tạo nội dung trên các nền tảng mạng xã hội, bạn không chỉ cạnh tranh với các Creator khác, mà đang cạnh tranh với “cỗ máy trả lời”.

• Chuyển đổi từ “Article Factory” sang “Knowledge Engine”: Đừng chỉ viết các bài báo dài lê thê. Hãy cấu trúc bài viết của bạn với các đoạn tóm tắt rõ ràng, hệ thống thẻ (tags) thông minh và các bảng dữ liệu mà AI có thể đọc được.

• Minh bạch hóa quy trình (Show your work): Để phân biệt với “AI slop” (nội dung rác do AI tạo ra), nhà báo cần công bố phương pháp luận, nguồn dữ liệu và mã nguồn của mình. Đây là cách duy nhất để AI (và con người) xác nhận bài viết của bạn là Original Content (Nội dung gốc).

Cách áp dụng ngay:

1. Sử dụng Metadata: Hãy chú trọng vào SEO Title và Description sao cho “ngôn ngữ AI” dễ hiểu nhất.

2. Cấu trúc Q&A: Lồng ghép các phần hỏi đáp vào bài viết. Đây là dạng nội dung mà các bộ máy tìm kiếm thế hệ mới (SGE) rất ưu tiên hiển thị làm câu trả lời chính thức.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Trong kỷ nguyên AI, giá trị của một người “gõ phím” không nằm ở tốc độ gõ, mà ở độ tin cậy của thông tin mà phím đó tạo ra.

Hẹn gặp lại bạn chiều nay.

Chào buổi chiều, “người gõ phím”!

Sau một ngày dài quan sát các biến động từ các “tòa soạn số” và nền tảng toàn cầu, tôi đã lọc ra những nội dung hoàn toàn mới, bổ trợ cho Newsletter sáng nay để bạn có cái nhìn toàn cảnh nhất.

Chuyển động

1. YouTube “mở cửa” cho Creator nhỏ: Nền tảng vừa chính thức hạ ngưỡng tham gia chương trình Shopping Affiliate. Giờ đây, chỉ cần 500 followers (thay vì 1.000), bạn đã có thể gắn link sản phẩm và nhận hoa hồng trực tiếp trên video. Chi tiết tại Social Media Today

2. Instagram ưu tiên “Số lượt gửi riêng tư” (Private Shares): Adam Mosseri (CEO Instagram) xác nhận: Chỉ số quan trọng nhất để Reels lên xu hướng năm 2026 không phải là Like hay Comment, mà là “Số lần video được gửi qua DM”. Nội dung càng khiến người ta muốn gửi cho bạn bè, càng dễ viral. Phân tích từ SocialDay

3. Jay Clouse (Creator Science) và chiến lược “1.000 True Fans”: Trong podcast mới nhất chiều nay, Jay nhận định kỷ nguyên “chạy theo số đông” đang thoái trào. Ông đang dịch chuyển toàn bộ nguồn lực để phục vụ nhóm 1.000 người ủng hộ trung thành nhất thay vì cố gắng viral đại trà. Nghe tại Apple Podcasts

4. Sự trỗi dậy của “AI-Native Knowledge Engines”: Báo cáo từ Nieman Lab dự báo đến cuối năm 2026, các tòa soạn sẽ không còn là “nhà máy sản xuất bài viết” mà trở thành các “cỗ máy tri thức AI”, nơi nội dung được thiết kế để các hệ thống AI dễ dàng thu thập và trả lời người dùng. Nguồn: iMEdD Lab

“The Deep Reply Weight” – Khi bình luận ngắn không còn giá trị

Nếu sáng nay chúng ta nói về cách kể chuyện (Micro-Drama), thì bây giờ hãy nói về cách thuật toán đánh giá sự uy tín của bạn thông qua cộng đồng.

“Deep Reply” là gì?

Trong các cập nhật thuật toán mới nhất của Facebook và LinkedIn tháng 3/2026, khái niệm “Deep Reply” (Phản hồi sâu) đang trở thành thước đo hàng đầu. Thuật toán hiện nay đã đủ thông minh để phân biệt giữa:

• Bình luận rác: “Tuyệt vời”, “Hay quá”, hoặc chỉ dùng emoji. (Trọng số gần như bằng 0).

• Phản hồi sâu: Những bình luận có độ dài trên 20 từ, chứa từ khóa liên quan đến bài viết và kích thích được tác giả hoặc người khác trả lời lại.

Tại sao điều này quan trọng?

Đối với một blog trên Substack hoặc kênh YouTube về nghề như của bạn, “Deep Reply” là minh chứng cho chất lượng độc giả.

• Với Facebook/LinkedIn: Một bài viết có 5 bình luận sâu sẽ có tầm rới (reach) cao hơn bài có 50 bình luận chỉ toàn emoji.

• Với niềm tin (Trust): Trong kỷ nguyên “AI slop” (nội dung rác do AI tạo ra tràn lan), những thảo luận sâu giữa người với người là tín hiệu duy nhất để thuật toán xác nhận đây là nội dung có giá trị thực.

Cách bạn có thể áp dụng ngay:

1. Đặt câu hỏi “mở” cuối bài: Thay vì hỏi “Bạn thấy sao?”, hãy hỏi “Trong 3 xu hướng tôi vừa nêu, bạn thấy cái nào khó áp dụng nhất tại Việt Nam và tại sao?”.

2. Kỹ thuật “Ghim bình luận chất lượng”: Trên YouTube và Substack, hãy luôn ghim những bình luận có tính phản biện hoặc bổ sung kiến thức hay nhất. Điều này định hướng cho những người sau biết rằng: “Ở đây chúng tôi thảo luận nghiêm túc”.

3. Tương tác “Sâu” lại: Khi phản hồi độc giả, hãy cố gắng cung cấp thêm một giá trị mới thay vì chỉ cảm ơn.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Thuật toán có thể thay đổi, nhưng nhu cầu được lắng nghe và thảo luận sâu sắc của con người là bất biến.

Chúc bạn một buổi tối an yên và có thêm nhiều ý tưởng.

1. TikTok ra mắt bộ công cụ AI “Siêu tốc”: TikTok vừa cập nhật 3 tính năng AI mới: Image to Video, AI Transitionvà AI Outline. Đặc biệt, tính năng Smart Split giúp tự động cắt ghép các đoạn video dài thành các clip ngắn chuẩn viral. Chi tiết tại SocialBee

2. Instagram ưu tiên “Video không lời” (Silent Content): Thuật toán mới tháng 3/2026 của Instagram đang đẩy mạnh các video không có tiếng nói trực tiếp để tiếp cận đa quốc gia (phá bỏ rào cản ngôn ngữ). Thay vào đó, text-on-screen và âm nhạc trở thành chìa khóa. Xem phân tích tại YouTube Shorts

3. Bản tin (Newsletter) bùng nổ doanh thu: Dữ liệu mới nhất cho thấy doanh thu từ các bản tin trả phí năm 2025 đã tăng gấp đôi. Tỷ lệ mở trung bình (Open rate) đạt mức kỷ lục 41%, cho thấy độc giả đang rời xa mạng xã hội để tìm về các nội dung chất lượng trong hòm thư. Nguồn: Destini Copp

4. Meta Việt Nam dự báo xu hướng “Hội thoại”: 89% người tiêu dùng Việt Nam nhắn tin cho doanh nghiệp ít nhất 1 lần/tuần. Đây là tín hiệu cho các Creator: Việc xây dựng cộng đồng qua tin nhắn (Messenger/Broadcast Channel) quan trọng hơn bao giờ hết. Nguồn: VietnamPlus

“Micro-Drama” – Kỹ thuật kể chuyện mới cho năm 2026

Nếu bạn đang cảm thấy người xem bắt đầu “ngán” các video ngắn kiểu nhảy múa hay chia sẻ kiến thức khô khan, thì Micro-Drama chính là chìa khóa mà Hootsuite và các chuyên gia vừa gọi tên là xu hướng dẫn đầu năm 2026.

Micro-Drama là gì?

Đây là hình thức kể chuyện theo dạng “Series kịch tính siêu ngắn”. Thay vì làm một video dài 10 phút, bạn chia nó thành 5 video ngắn (30-60 giây), mỗi video kết thúc bằng một “cliffhanger” (nút thắt) khiến người xem phải bấm vào trang cá nhân của bạn để xem tập tiếp theo.

Tại sao nó hữu ích?

Với tư cách là người làm báo chí và truyền thông, bạn có thể áp dụng Micro-Drama để:

• Kể về hậu trường: Thay vì nói “Tôi vừa phỏng vấn nhân vật A”, hãy kể câu chuyện: “3 lần tôi bị nhân vật A từ chối và cách tôi đột nhập vào sự kiện để gặp họ” (Chia làm 2 tập).

• Mổ xẻ thuật toán: “Tại sao kênh của tôi bị sụt giảm view nghiêm trọng? Tôi đã tìm thấy 1 lỗi trong phần cài đặt mà không ai nói cho bạn biết...”

Cách áp dụng ngay:

1. Tư duy theo tập (Episodic): Luôn đặt tên video là Tập 1, Tập 2... để kích thích thuật toán gợi ý video liên quan.

2. Tương tác là ưu tiên: Thuật toán TikTok tháng 3/2026 ưu tiên việc phản hồi bình luận. Hãy dùng bình luận của người xem ở tập 1 để làm nội dung cho tập 2.

3. Sử dụng AI để làm “Phụ đề kịch tính”: Sử dụng các công cụ như Cover titles của TikTok để tạo tiêu đề khơi gợi sự tò mò ngay từ giây đầu tiên.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Trong thế giới của sự tự động hóa, những câu chuyện mang đậm dấu ấn cá nhân và cảm xúc con người lại là thứ đắt giá nhất.

Chúc bạn một ngày làm việc tràn đầy cảm hứng! Tôi sẽ quay lại vào lúc 18:00.

Những điểm đáng chú ý từ vụ kiện mang tính bước ngoặt chống lại các gã khổng lồ công nghệ:

1. Phán quyết lịch sử về sự lạm dụng thiết kế

• Kết quả: Một bồi thẩm đoàn tại California hôm thứ Tư (25/3/2026) đã tuyên bố Meta (Facebook, Instagram) và YouTube (Google) phạm lỗi sơ suất trong thiết kế sản phẩm.

• Cáo buộc: Các công ty này đã sử dụng các tính năng gây nghiện như cuộn vô tận (infinite scroll), đề xuất thuật toán và tự động phát video để thu hút trẻ vị thành niên một cách cưỡng ép.

• Hệ quả: Thiết kế này đã gây ra các vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe tâm thần cho người dùng, bao gồm lo âu, trầm cảm, mặc cảm ngoại hình và ý định tự làm hại bản thân.

2. Chi tiết về mức bồi thường và nguyên đơn

• Nguyên đơn: Kaley (K.G.M.), một phụ nữ 20 tuổi sống tại California, người đã bắt đầu sử dụng mạng xã hội từ năm 6 tuổi.

• Mức phạt: Tổng cộng 6 triệu USD, trong đó Meta phải trả 4,2 triệu USD và YouTube trả 1,8 triệu USD. Số tiền này bao gồm cả bồi thường và phạt.

• Các bên liên quan khác: TikTok và Snap (chủ sở hữu Snapchat) cũng bị kiện nhưng đã chọn thỏa thuận dàn xếp ngoài tòa án trước khi phiên xử bắt đầu.

3. Lập luận của các bên tại tòa

• Phía nguyên đơn: Đưa ra các tài liệu nội bộ cho thấy các giám đốc điều hành biết rõ tác động tiêu cực của sản phẩm đối với trẻ em nhưng vẫn ưu tiên lợi nhuận. Họ ví mạng xã hội gây nghiện như “thuốc lá” hay “sòng bạc kỹ thuật số”.

• Phía bị đơn:

  • Cả hai công ty đều bày tỏ thất vọng với phán quyết. Meta cho biết họ đang xem xét các lựa chọn pháp lý, còn YouTube dự kiến kháng cáo.

  • Meta: Cho rằng vấn đề tâm thần của K.G.M. bắt nguồn từ sự xáo trộn trong gia đình và phủ nhận các ứng dụng của mình gây nghiện về mặt “lâm sàng”.

  • YouTube: Tự nhận mình là một nền tảng phát trực tuyến được xây dựng có trách nhiệm, không phải là mạng xã hội.

  • Cả hai công ty đều viện dẫn Điều 230 (Đạo luật Phép tắc trong Truyền thông năm 1996 về miễn trừ trách nhiệm đối với nội dung do người dùng đăng tải) để bảo vệ mình khỏi trách nhiệm pháp lý đối với nội dung do người dùng đăng tải, nhưng tòa án tập trung vào thiết kế sản phẩm thay vì nội dung.

4. Tầm quan trọng và tiền lệ pháp lý

• Lần đầu tiên trong lịch sử: Một bồi thẩm đoàn trực tiếp nghe lời khai của các giám đốc điều hành và xem tài liệu nội bộ để xác định trách nhiệm cá nhân của các công ty công nghệ trong việc gây thương tích cho người dùng.

• Hiệu ứng dây chuyền: Phán quyết này mở đường cho hàng ngàn vụ kiện khác từ các cá nhân, học khu và tổng chưởng lý các bang (sẽ có thêm 8 vụ kiện tương tự tại Los Angeles và một loạt vụ kiện liên bang tại Oakland vào mùa hè này).

• Thay đổi hệ thống: Ngoài tiền bồi thường, các nguyên đơn đang yêu cầu các công ty phải thay đổi thiết kế nền tảng để ngăn chặn hành vi gây nghiện, điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến mô hình kinh doanh của họ, buộc các công ty phải thay đổi hoàn toàn cách thiết kế và phân phối nội dung cho trẻ vị thành niên.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài đăng ở trên chia sẻ diễn biến kết quả phiên tòa và nhận định ban đầu của truyền thông liên quan đến trách nhiệm của các công ty mạng xã hội. Mọi thông tin chỉ mang tính chất tham khảo; tôi không chịu trách nhiệm về tính xác thực của các bên liên quan và nội dung này không đại diện cho quan điểm hay lập trường của tôi (Gõ Phím).

Năm năm trước, Mark Zuckerberg đã tuyên bố rằng tương lai của Facebook sẽ là metaverse. Dựa trên thực tế ảo, đó sẽ là một thế giới kỹ thuật số nhập vai nơi mọi người có thể làm việc, vui chơi và gặp gỡ nhau, ông nói. Để nhấn mạnh quan điểm này, Zuckerberg đã đổi tên công ty của mình thành Meta.

Nhưng trong những tháng gần đây, Meta đã sa thải 10% nhân viên trong bộ phận làm việc về metaverse và cho biết ứng dụng Horizon Worlds chủ lực của mình — một vũ trụ kỹ thuật số nơi mọi người giao lưu thông qua các nhân vật đại diện (avatar) — đang chuyển hướng tập trung khỏi thực tế ảo.

Tuần này, Meta đã tung ra một cú đòn gần như chí mạng. Vào thứ Ba, công ty cho biết mọi người sẽ không còn có thể truy cập vào thế giới nhập vai thông qua kính thực tế ảo bắt đầu từ ngày 15 tháng 6.

Sau đó vào thứ Tư, Meta đã rút lại tuyên bố đó — nhưng chỉ ở một mức độ nhất định. Công ty nói rằng họ sẽ tiếp tục hỗ trợ một số ứng dụng thực tế ảo (V.R.) hiện có trong Horizon Worlds, nhưng sẽ không thêm các ứng dụng mới.

Nói cách khác, quan niệm ban đầu của Zuckerberg về metaverse về cơ bản đã kết thúc.

Ngay cả sau khi Meta mất khoảng 80 tỷ USD cho nỗ lực này, metaverse và thực tế ảo vẫn là những mối quan tâm ngách giữa những người có sở thích và một số doanh nghiệp. Các thế giới kỹ thuật số khác, như Roblox và Fortnite, đã trở nên phổ biến hơn.

Thay vào đó, Meta đã dồn toàn lực vào trí tuệ nhân tạo. Năm ngoái, Zuckerberg lại tuyên bố một tương lai mới, lần này tập trung vào “siêu trí tuệ”, một dạng A.I. giống như thần thánh có thể là người bạn đồng hành cá nhân tối thượng. Công ty của ông đã dự báo chi tiêu ít nhất 115 tỷ USD trong năm nay, chủ yếu cho A.I., bao gồm cả việc xây dựng các trung tâm dữ liệu khổng lồ để vận hành công nghệ này.

Meta không hoàn toàn rời bỏ metaverse. Horizon Worlds vẫn có sẵn trên điện thoại di động. Công ty có mảng kinh doanh kính thực tế tăng cường đang phát triển mạnh mẽ, có thể ghi hình video và cho phép người dùng trò chuyện với trợ lý A.I.

Nhưng vào tháng 9, tại chính hội nghị dành cho các nhà phát triển nơi Zuckerberg đã công bố việc đổi tên công ty vào năm 2021, nhà đồng sáng lập của Meta chỉ sử dụng thuật ngữ “metaverse” đúng hai lần, cả hai đều nằm trong những phút cuối cùng của bài thuyết trình dài một tiếng đồng hồ. Zuckerberg đã nhắc đến A.I 23 lần.

“Họ đã bám lấy thuật ngữ ‘metaverse’ mà không thực sự hiểu khái niệm này,” Wagner James Au, tác giả cuốn “Making a Metaverse That Matters,” cho biết trong một cuộc phỏng vấn. “Những nỗ lực của họ trong chiến lược metaverse dường như hoàn toàn thờ ơ với những gì các nền tảng trước đó đã học được.”

Một nữ phát ngôn viên của Meta đã chỉ ra một bài đăng trên blog vào tháng 2 nói rằng công ty “vẫn là nhà đầu tư lớn nhất trong ngành công nghiệp VR” và có “một lộ trình mạnh mẽ cho các kính thực tế ảo trong tương lai đang được triển khai.”

Việc theo đuổi metaverse của Zuckerberg bắt đầu vào năm 2014 khi ông chi 2 tỷ USD để mua Oculus, một công ty khởi nghiệp sản xuất kính V.R. tiên tiến đưa người dùng vào thế giới ảo. Zuckerberg đã bị mê hoặc bởi công nghệ này và tin rằng cuối cùng nó có thể vượt qua điện thoại thông minh để trở thành thiết bị điện toán thế hệ tiếp theo.

Zuckerberg đã đổ hàng tỷ USD để khởi động ý tưởng này. Ông đã mua các studio trò chơi để mọi người có trò chơi V.R. để chơi, gieo mầm cho hệ sinh thái nhà phát triển với hàng triệu USD tài trợ và quảng bá các kính V.R..

Nhưng mọi chuyện thật khó khăn. Có thời gian, Facebook đã bán một số kính thực tế ảo với mức thua lỗ. Năm 2019, Zuckerberg thừa nhận với các nhà đầu tư rằng V.R. đang “mất nhiều thời gian hơn một chút” so với ông nghĩ để mang lại kết quả.

Khi đại dịch Covid-19 bùng phát vào năm 2020, ý tưởng tương tác với bạn bè và đồng nghiệp trong thế giới ảo thay vì gặp mặt trực tiếp đã mở ra những khả năng mới. Đến năm 2021, Zuckerberg và các cộng sự của mình tin rằng mọi người sẽ đón nhận phiên bản tương lai huyền ảo này. Họ gọi đó là metaverse, một thuật ngữ được phổ biến bởi tác giả khoa học viễn tưởng Neal Stephenson và đang nhận được sự quan tâm của những người đam mê trò chơi và tiền điện tử.

Tháng 10 năm đó, Zuckerberg tuyên bố đổi tên công ty thành Meta. Zuckerberg lập luận rằng vài năm tới sẽ mở ra sự kết hợp giữa trải nghiệm thực tế ảo và thực tế tăng cường. Thế giới trực tuyến và ngoại tuyến cuối cùng sẽ hợp nhất thành một thực tế “meta” mở rộng, hay metaverse, Zuckerberg đặt giả thuyết.

Một phần của tầm nhìn đó bao gồm chơi game, nhưng trọng tâm chính cũng là tái hình dung việc làm việc từ xa. Thay vì họp qua các cuộc gọi Zoom, mọi người sẽ tương tác dưới dạng các nhân vật đại diện trong các văn phòng ảo, ông nói.

“Việc dịch chuyển tức thời trong metaverse sẽ giống như việc nhấp vào một liên kết trên internet,” Zuckerberg nói. Nhà đồng sáng lập Meta nói thêm: “Việc loại bỏ việc đi lại hàng ngày sẽ giúp chúng ta bớt thời gian kẹt xe và có nhiều thời gian hơn cho những việc quan trọng. Và nó sẽ tốt cho môi trường!”

Nhiều người coi lời của Zuckerberg như chân lý. Disney, Crate & Barrel và các công ty khác đã nhanh chóng bổ nhiệm các “giám đốc metaverse” để khám phá những gì Zuckerberg nói sẽ là điều lớn lao tiếp theo trong công nghệ.

“Với tiềm năng tạo ra giá trị lên tới 5 nghìn tỷ USD vào năm 2030, metaverse là quá lớn để các công ty có thể bỏ qua,” một báo cáo năm 2022 của McKinsey cho biết. Báo cáo nói thêm rằng 15% doanh thu của các doanh nghiệp sẽ có nguồn gốc từ metaverse vào năm 2027.

Nhưng Meta sớm vấp phải những rào cản kỹ thuật số. Các phiên bản đầu tiên của Horizon Worlds đầy lỗi. Các nhân vật đại diện của mọi người, vốn là phiên bản kỹ thuật số của chính họ, trông thô kệch và không hoàn chỉnh; có một thời gian, chúng hoàn toàn chỉ gồm những phần thân lơ lửng. (Meta đã thêm chức năng chân sau đó, nhưng không phải trước khi bị chế giễu kịch liệt trên mạng xã hội.)

Khó khăn lớn nhất là không có đủ người ủng hộ tầm nhìn của Zuckerberg. Các trò chơi thể dục thực tế ảo như Supernatural và Beat Saber chưa bao giờ đạt được quy mô người dùng cần thiết để thực sự bùng nổ.

“Về cơ bản, họ đang thu hẹp toàn bộ thử nghiệm đó, vì họ thấy rằng việc cố gắng ép V.R. tồn tại như một nền tảng độc lập sẽ mất thêm nhiều năm và nhiều chu kỳ phần cứng nữa,” Eric Seufert, một nhà phân tích di động độc lập cho biết.

Meta không đơn độc trong những khó khăn của mình. Với phong cách phô trương đặc trưng, Apple đã ra mắt kính Apple Vision Pro cho thực tế ảo vào năm 2024, một kỳ quan công nghệ có giá tương đương với khoản trả góp thế chấp hàng tháng trung bình ở San Francisco. Đối với nhiều người, việc chi tiêu ngần ấy tiền — chính xác là 3.500 USD — là một điều không thể.

Các giám đốc điều hành của Meta đã khẳng định rằng metaverse chưa chết và thị hiếu của khán giả đơn giản là đã thay đổi. Nhưng tông giọng trong các thông điệp của công ty về metaverse đã trở nên khiêm tốn hơn hẳn.

“Đôi khi, chúng tôi đạt được thành công rực rỡ,” Samantha Ryan, phó chủ tịch phụ trách nội dung tại bộ phận Reality Labs của Meta, đã viết trong bài đăng blog tháng trước. “Những lúc khác, chúng tôi làm sai. Và khi đó, chúng tôi xem xét dữ liệu, tiếp nhận phản hồi, thực hiện các điều chỉnh quyết đoán đối với chiến lược kinh doanh của mình và tiếp tục xây dựng.”

(By Eli Tan and Mike Isaac / Nytimes)

Tuần này, các nhà lập pháp ở California đã đề xuất một dự luật mới nhằm cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng mạng xã hội, bao gồm Instagram, TikTok và YouTube — điều này đe dọa đến khả năng tồn tại lâu dài của các mạng xã hội này.

California gia nhập danh sách ngày càng tăng các tiểu bang của Mỹ đề xuất những hạn chế tương tự, và thậm chí còn nhiều quốc gia hơn trên thế giới muốn hạn chế quyền truy cập mạng xã hội đối với giới trẻ. Chỉ riêng ở châu Âu, ít nhất 10 quốc gia đang cân nhắc các hạn chế tương tự đối với mạng xã hội . Úc đã cấm các ứng dụng này đối với người dưới 16 tuổi vào cuối năm ngoái.

Việc California — quê hương của Meta, Google và Snap — đang rầm rộ tuyên bố lệnh cấm tiềm năng là một biểu tượng cho thấy ý tưởng này đã trở nên phổ biến như thế nào.

Dường như chúng ta đang bước vào một thời điểm đặc biệt khó khăn đối với các công ty mạng xã hội. Tôi đã từng viết rằng các lệnh cấm như những lệnh được đề xuất kể trên khó có thể gây tổn hại cho các mạng xã hội trong ngắn hạn, ít nhất là về mặt tài chính. Giới trẻ thường không có nhiều tiền tiêu vặt và do đó không được coi là động lực chính tạo ra doanh thu quảng cáo.

Nhưng người trẻ rồi cũng sẽ trưởng thành và có tiền để tiêu xài, và bất kỳ lệnh cấm nào cũng có thể tạo ra tình huống mà thanh thiếu niên tìm kiếm nguồn giải trí khác. Có lẽ họ sẽ không bao giờ tìm đến Instagram hay TikTok. Có lý do tại sao Meta và YouTube tạo ra các phiên bản sản phẩm dành cho trẻ em và cố gắng thiết lập mối liên hệ càng sớm càng tốt.

Có thể những lời kêu gọi cấm mạng xã hội sẽ ngày càng mạnh mẽ hơn. Một bồi thẩm đoàn ở Los Angeles hiện đang xem xét liệu Instagram của Meta và YouTube của Google có được thiết kế để gây nghiện hay không — một cáo buộc do một phụ nữ 20 tuổi đưa ra, người cho rằng các trang web này đã khiến cô bị lo âu, trầm cảm và rối loạn hình ảnh cơ thể. Các công ty này bác bỏ những cáo buộc đó.

Hàng ngàn vụ kiện tương tự liên quan đến chứng nghiện đang chờ xét xử tại tòa án, và Meta đang phải đối mặt với một vụ kiện riêng biệt ở New Mexico với cáo buộc rằng họ không làm đủ để bảo vệ trẻ em khỏi những kẻ xâm hại trẻ em. Thêm vào đó, một báo cáo do Liên Hợp Quốc hậu thuẫn được công bố hôm thứ Năm cho thấy việc thụ động sử dụng thuật toán trên mạng xã hội gây hại cho sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên - và ảnh hưởng đến các bé gái nhiều hơn.

Có lẽ điều này cuối cùng chỉ gây ồn ào hơn là có tác dụng thực chất. Ví dụ, chúng ta đã nghe các nhà lập pháp chỉ trích các công ty mạng xã hội suốt một thập kỷ mà không có bất kỳ luật hoặc quy định nào thực sự có hiệu quả. Bồi thẩm đoàn có thể sẽ phán quyết có lợi cho Meta và YouTube. Lệnh cấm mạng xã hội do California đề xuất có thể sẽ không bao giờ trở thành luật. Có lẽ những nỗ lực của Meta trong việc tự quảng bá mình là một dịch vụ an toàn và hữu ích cho thanh thiếu niên sẽ được công chúng đón nhận.

Nhưng tôi cũng đã theo dõi ngành công nghiệp truyền thông xã hội hơn một thập kỷ, và tôi chưa bao giờ thấy mức độ phản đối toàn cầu mạnh mẽ như thế này khi nói đến sự an toàn của giới trẻ. Quan niệm rằng mạng xã hội nguy hiểm đối với thanh thiếu niên đã ăn sâu vào tâm trí mọi người. Sẽ rất khó để thay đổi quan điểm này, bất kể phán quyết của bồi thẩm đoàn như thế nào.

(Kurt Wagner / Bloomberg)

“Tiểu thuyết đã chết; tiểu thuyết đang chết dần; và truyền hình đã giết chết nó.” Những lời than phiền quen thuộc này lại mang đến cảm giác an ủi kỳ lạ. Một phần vì việc lo lắng về tình trạng của tiểu thuyết đã trở thành quen thuộc, và một phần vì những độc giả chọn điều khiển tivi thay vì một cuốn sách sau bữa tối - như chính tác giả bài viết này thường làm - có thể cảm thấy rằng họ đang tiếp xúc với hình thức kể chuyện chủ đạo của văn hóa, thay vì chỉ đơn thuần thư giãn trên ghế sofa.

Thực tế, tiểu thuyết không hề chết dần: các hiệu sách vẫn bày bán những chồng sách mới. Tuy nhiên, chúng cũng không còn giữ vị trí trung tâm trong văn hóa như ở thế kỷ 20. Khi đó, tiểu thuyết được coi là “hình thức văn học của thời đại, vừa danh giá, vừa phổ biến, đóng vai trò cốt lõi trong các cuộc trò chuyện mang tính học thuật và trong văn hóa dân chủ,” như Edwin Frank của New York Review of Books Classics Series đã nhận định.

Tiểu thuyết đạt được vị thế đó bằng cách thay đổi trọng tâm. Vào thế kỷ 19, tiểu thuyết chủ yếu tập trung vào việc làm sáng tỏ các chuẩn mực xã hội và cuộc sống nội tâm của nhân vật – hãy nghĩ đến George Eliot, Henry James và Anthony Trollope. Nhưng trong thế kỷ tiếp theo, tiểu thuyết đã trưởng thành khi các nhà văn phản ứng với thế giới đang thay đổi nhanh chóng bằng cách thử nghiệm với hình thức, cấu trúc và chủ đề. Cuốn sách Stranger Than Fiction đan xen giữa cái nhìn tổng quan lịch sử và phân tích chi tiết để tạo nên một “tiểu sử” của thể loại này.

May mắn thay, tác giả không nhàm chán khi lướt qua các sự kiện, liên kết trực tiếp các cuốn sách với lịch sử. Sáng tạo nghệ thuật tinh tế hơn thế, và những cuốn sách mà một tác giả viết nên có thể mang nhiều mục đích khác nhau. Tiểu thuyết cũng có thể truyền cảm hứng lẫn nhau. Chẳng hạn, Mrs. Dalloway của Virginia Woolf chịu ảnh hưởng bởi sự ác cảm của bà đối với Ulysses của James Joyce. Ông Edwin Frank khéo léo nắm bắt cách các nhà tiểu thuyết chuyển hóa, phản ứng và đôi khi phớt lờ các sự kiện toàn cầu đầy biến động. (Khi trở lại Trieste sau Thế chiến thứ nhất, Joyce đã nói với một người quen: “Ồ, tôi được kể là có chiến tranh đang diễn ra.”)

Ông Frank lập luận rằng dấu mốc đầu tiên của tiểu thuyết thế kỷ 20 chính là Ghi chép dưới hầm (1864) của Fyodor Dostoyevsky. Người kể chuyện trong đó than vãn, hăm dọa và ám ảnh; ông ta vừa trung thực về mặt cảm xúc, vừa hoàn toàn không đáng tin. Cuốn sách không có cốt truyện này cố gắng hiểu và thể hiện một thế giới hỗn loạn, không mang lại bất kỳ cảm giác an toàn hay kết thúc trọn vẹn nào – điều mà độc giả thường tìm thấy ở tiểu thuyết thế kỷ 19 với “nhân vật và tình huống được bộc lộ và khám phá qua sự phối hợp đáng tin cậy giữa đối thoại và miêu tả dưới sự giám sát của người kể chuyện”. Mặc dù nhiều tiểu thuyết đương đại vẫn đi theo mô thức này, Dostoyevsky đã sớm chỉ ra rằng tiểu thuyết không nhất thiết phải như vậy.

Bóng dáng của người kể chuyện vô danh vẫn thấp thoáng ở rìa những tác phẩm được viết trong suốt thế kỷ tiếp theo. Những lời lảm nhảm điên rồ của ông báo trước sự xuất hiện của các tác phẩm theo lối dòng ý thức của Joyce và William Faulkner. Không phải ngẫu nhiên mà giọng kể này cùng lối viết hỗn loạn, mang tính thú nhận lại xuất hiện từ Nga thay vì Tây Âu vào cuối thế kỷ 19.

Cho đến Thế chiến thứ nhất, Tây Âu phần lớn vẫn hòa bình, thịnh vượng và gắn bó chặt chẽ với các quy ước xã hội và giai cấp. Thế giới thực tại vững chắc, đáng tin cậy đó đã sản sinh ra những thế giới tiểu thuyết xã hội vững chắc và đáng tin cậy tương tự. Trong khi đó, nước Nga tuy cũng có những trật tự giai cấp và quy ước xã hội của riêng mình, nhưng lại hoang dã hơn; các tác giả Nga có thể vay mượn từ truyền thống châu Âu, đồng thời sáng tác trong một thế giới vượt ra ngoài những giới hạn đó.

Hai cuộc chiến tranh thế giới đã làm thay đổi tất cả, nhưng những tác giả sinh ra trước các biến cố lớn này vẫn giữ nguyên khái niệm về việc tiểu thuyết nên là gì và thực hiện điều gì. Việc dung hòa những niềm tin được nuôi dưỡng trong một thế giới ổn định với một thế giới đầy bất ổn đã tạo nên những tác phẩm vĩ đại.

Chẳng hạn, Núi Thần (1924) của nhà văn Đức Thomas Mann là một chuỗi dài các suy tưởng và phân tích lan man, mà theo ông Edwin Frank, “bảo tồn hình ảnh của sự thống nhất bằng cách kể lại câu chuyện, từng chi tiết nhỏ nhất, của một thế giới mà các mảnh ghép đã không còn khớp với nhau.” Đi Tìm Thời Gian Đã Mất của Marcel Proust cũng làm điều tương tự. Dù mang tông điệu thong thả và các câu văn phức tạp, tác phẩm này cốt lõi là một nỗ lực để ghi nhớ và kể lại với độc giả mọi thứ về một thế giới đã biến mất (bao gồm cả hương thơm đầy mê hoặc của bánh madeleine).

Vasily Grossman, một nhà văn Liên Xô, thể hiện phong cách bách khoa toàn thư trong hai tác phẩm Stalingrad và Cuộc sống và Số phận, được coi là những tác phẩm tham vọng nhất và xuất sắc nhất viết về Thế chiến thứ hai. Với lối viết giản dị và sự cố ý mô phỏng Chiến tranh và Hòa bình, tiểu thuyết vĩ đại nhất của Nga từ thế kỷ 19, tác phẩm của Grossman đã gặp phải sự kiểm duyệt gắt gao (trong đó, ông bị yêu cầu, cùng nhiều điều khác, phải loại bỏ một nhân vật người Do Thái đáng được cảm thông). Grossman qua đời năm 1964; Cuộc sống và Số phận phải đợi thêm 24 năm nữa mới được xuất bản tại Nga.

Sau chiến tranh, khảo sát của ông Frank trở nên gần như kỳ quặc một cách cố ý. Ông chỉ nhắc đến những nhà văn vĩ đại như Saul Bellow, Toni Morrison và Philip Roth một cách thoáng qua, nhưng lại dành hẳn một chương cho Cuộc sống: Cẩm nang sử dụng, một tác phẩm nhàm chán và khó đọc của nhà văn Pháp Georges Perec. Tuy vậy, một trong những thú vị khi đọc Stranger Than Fiction chính là tranh luận với các quan điểm của nó.

Số lượng các cuộc tranh luận sôi nổi mà cuốn sách này khơi gợi là minh chứng rằng tiểu thuyết văn học chưa hề “chết” trong mắt tất cả mọi người. Tuy nhiên, nó cũng không còn giữ vị trí độc tôn trong việc thể hiện các câu chuyện. Truyền hình ngày càng trở nên tinh tế hơn: The Wire đã được so sánh một cách xứng đáng với các tác phẩm của Charles Dickens. Mỗi năm có hàng triệu cuốn sách được xuất bản, nhưng số người đọc sách hàng ngày để giải trí, cũng như thời gian họ dành cho việc đọc, đang giảm dần.

Theo Cục Thống kê Lao động Hoa Kỳ, từ năm 2017 đến 2023, người Mỹ từ 15 tuổi trở lên chỉ dành khoảng 15-16 phút mỗi ngày để đọc “vì sở thích cá nhân”, giảm 18% so với giai đoạn 2013-2015. Trong khi đó, trung bình họ dành hơn hai tiếng rưỡi mỗi ngày để xem TV.

Các tiểu thuyết gia của thế kỷ này sẽ cần đối mặt với sự thay đổi này. Các nhà văn của thế kỷ trước từng hưởng lợi từ tỷ lệ biết chữ tăng cao, sản xuất đại trà với giá rẻ và sự phát triển của các chuỗi nhà sách, tất cả đều góp phần tạo nên một nền văn hóa đón nhận tác phẩm của họ. Tiểu thuyết khi đó có thể dễ dàng cạnh tranh với điện ảnh; nhưng giờ đây, điều này trở nên khó khăn hơn khi mọi người có cả một thư viện phim và truyền hình ngay trong túi của mình.

Một cuốn sách viết vào năm 2124, nhìn lại tiểu thuyết văn học của thế kỷ 21, có thể sẽ lập luận điều gì? Rằng tiểu thuyết đã tiếp tục mở rộng trọng tâm của mình, chẳng hạn bằng cách kết hợp với các thể loại văn học khác, như cách Colson Whitehead và Haruki Murakami thực hiện xuất sắc; hoặc khám phá thiên nhiên và khoa học, như Richard Powers và Kim Stanley Robinson làm. Việc đọc tiểu thuyết có lẽ sẽ trở thành một thú vui mang tính chất đặc thù và đáng trân trọng hơn, giống như việc đi xem hòa nhạc cổ điển hay ballet trong thời đại ngày nay.

Câu chuyện của tiểu thuyết thế kỷ 20 là một câu chuyện về sự chiến thắng của nghệ thuật. Trong thế kỷ này, tiểu thuyết sẽ trải qua một câu chuyện khác.

(The Economist)

“Tabloid” nghĩa là báo lá cải. Trước khi bất kỳ nhà báo nào nghĩ đến việc sử dụng từ này, một công ty dược phẩm đã đăng ký nhãn hiệu nó vào năm 1884. “Tabloid” là sự kết hợp của hai từ “tablet” (viên nén) và “alkaloid” (chất kiềm), ban đầu dùng để chỉ các loại thuốc dạng viên nén, nhưng nhanh chóng mang ý nghĩa rộng hơn: “bất cứ thứ gì được nén hoặc cô đọng để dễ tiếp nhận”. Điều này cũng miêu tả chính xác loại hình báo lá cải ngày nay: câu văn ngắn gọn, tiêu đề đậm chất kích thích (và thường gây tranh cãi), bài viết ngắn, và các nhân vật nổi tiếng làm tâm điểm.

Những người tinh ý có vô số lý do để phàn nàn: báo lá cải kích thích và chọc tức nhiều hơn là cung cấp tri thức; chúng củng cố và chiều theo định kiến của độc giả; buôn chuyện nhảm nhí và nội dung nông cạn; xâm phạm đời tư của người khác và khai thác bi kịch để bán báo. Nhưng vượt lên trên những lời phàn nàn chính đáng đó là một sự thật đơn giản: báo lá cải thu hút một lượng độc giả khổng lồ. Tại Anh, sau BBC, các nguồn tin tức trực tuyến được đọc nhiều nhất đều là báo lá cải, bao gồm Reach (nhóm sở hữu Daily Mirror và Daily Express), tờ Sun và MailOnline của Daily Mail.

Terry Kirby, một nhà báo và giảng viên tại trường Goldsmiths, Đại học London, đã mang đến những phân tích nghiêm túc về các ấn phẩm nhẹ nhàng này, chỉ ra rằng công chúng từ lâu đã có sở thích với những tin tức giật gân. Vào đầu thế kỷ 17, các bản in về những tội ác kinh hoàng rất phổ biến ở Anh. Cùng thời điểm đó, những tờ truyền đơn kể về hiện tượng lạ như mưa lúa mì rơi khắp vùng Suffolk, một phù thủy bị thiêu ở Edinburgh, và một con quái vật xuất hiện từ cơn bão dữ dội, “bóp cổ đến chết nhiều tín đồ đang cầu nguyện”.

Một ví dụ khác được minh họa bằng hình khắc cho thấy những người đàn ông mặc quần bó và đội mũ vành rộng đang vui vẻ chặt xác và moi ruột một người đàn ông. Ben Jonson, một nhà viết kịch người Anh, đã chế giễu sở thích buôn chuyện của mọi người trong vở hài kịch trào phúng The Staple of News, lần đầu được diễn vào năm 1625. Trong đó, một nhân vật yêu cầu một “thám tử buôn chuyện” rằng: “Hãy lấy tin này, tích trữ cho văn phòng của ông,/ Ai ăn trưa, ăn tối trong thành phố? Ở đâu và với ai?”

Vào thế kỷ 19, các tờ báo “penny papers” của Mỹ phục vụ tầng lớp lao động ngày càng có trình độ học vấn cao và thay đổi mô hình kinh doanh của báo chí, cho phép bán lẻ từng số ngay trong ngày in thay vì yêu cầu độc giả phải đặt mua trước. Máy in quay, được phát minh năm 1843, có khả năng in nhiều báo hơn, trong khi điện báo, ra đời năm sau đó, giúp các phóng viên truyền tải thông tin về tòa soạn nhanh hơn nhiều so với việc gửi thư hoặc tự di chuyển. Những tờ báo biết tận dụng các tiến bộ công nghệ đã phát triển mạnh mẽ: tờ Daily Mirror chiếm lĩnh đầu thế kỷ 20 một phần nhờ khả năng in ảnh nhanh, tương tự như cách MailOnline nổi bật ngày nay nhờ tích hợp kỹ thuật số và tối ưu hóa tiêu đề cho các công cụ tìm kiếm.

Nghiên cứu lịch sử báo chí của ông Kirby tập trung nhiều vào nước Anh, và điều này có lý do chính đáng. Báo lá cải bắt nguồn từ Anh chứ không phải Mỹ, và quy mô rộng lớn của Mỹ khiến nước này khó có các tờ báo lá cải quốc gia có tầm ảnh hưởng như ở Anh. The New York Post là một tờ báo lá cải hàng đầu, nhưng đúng như tên gọi, nó chủ yếu tập trung vào các vấn đề địa phương. Trong khi đó, The National Enquirer với sự tập trung không ngừng vào tin tức người nổi tiếng và tin đồn đã khiến nó không đạt được tầm ảnh hưởng chính trị như các báo lá cải Anh. Tuy nhiên, nó vẫn gây chú ý khi tiết lộ một số vụ bê bối lớn (như vụ ngoại tình của Gary Hart năm 1987 và John Edwards năm 2007), đồng thời cố tình “chôn” những câu chuyện khác, chẳng hạn như vụ Stormy Daniels tiết lộ mối quan hệ của cô với chính trị gia yêu thích của tờ báo, Donald Trump.

Khi nghiên cứu của ông Kirby tiến đến thời hiện tại, giọng điệu của ông trở nên ngày càng gay gắt. Chỉ trích Robert Maxwell, ông chủ lập dị và gian lận của Daily Mirror trong thập niên 1980-1990, hay các chiến dịch của báo lá cải chống lại người nhập cư và Liên minh châu Âu. Ông cũng có lý khi lên án sự xâm phạm đời tư và hành vi phi đạo đức của báo lá cải đối với cuộc sống của người nổi tiếng và hoàng gia. Tuy nhiên, việc ông dài dòng phê phán “một cuộn nội dung bất tận được tổng hợp từ khắp nơi trên thế giới”, hay những câu chuyện về người nổi tiếng viết bằng văn phong “giống như truyện tình lãng mạn hoa mỹ của các nhà văn như Barbara Cartland”, hoặc “những định kiến dân tộc chủ nghĩa và sô-vanh thấp kém” của độc giả báo lá cải, đã nhanh chóng trở nên nhàm chán.

Dù vậy, The Newsmongers vẫn là một câu chuyện hấp dẫn và bổ ích — không chỉ dành cho các nhà báo mà còn cho bất kỳ ai muốn hiểu rõ hơn về mối quan hệ phức tạp giữa báo chí và những độc giả say mê của nó.

(The Economist)

Vào ngày đầu tiên của học kỳ mùa thu tại Đại học Boston, Michelle Amazeen, phó giáo sư truyền thông đại chúng, đã yêu cầu các sinh viên sau đại học của mình điền vào một bảng câu hỏi liệt kê bộ phim, ban nhạc, cuốn sách và nguồn tin tức yêu thích của họ. Cô đã rất ngạc nhiên.

Trong số 16 học sinh của cô, nhiều em đã để trống mục nguồn tin tức yêu thích. Một số đã đề cập đến TikTok, Instagram và X (trước đây là Twitter). Một học sinh đã nêu tên một ấn phẩm chính thống (The New York Times) là nguồn tin tức và thông tin của họ.

“Nhìn chung, những người trẻ tuổi đang nhận được tin tức của họ từ phương tiện truyền thông xã hội”, cô Amazeen cho biết. Đối với họ, “phương tiện truyền thông xã hội rất thú vị và dễ tiếp cận”, vì không cần nhiều nỗ lực hoặc chi phí: chỉ cần cuộn xuống màn hình điện thoại thông minh.

Thực tế này - mà cô Amazeen gọi là “tiêu thụ tin tức thụ động” - là một trong nhiều yếu tố gây ảnh hưởng đến phương tiện truyền thông chính thống.

Các cơ quan truyền thống, đặc biệt là báo chí, đã đóng cửa hoặc cắt giảm nhân viên vì lượng độc giả và doanh thu giảm.

Thu nhập từ quảng cáo và đăng ký khi báo in và các phương tiện truyền thông địa phương chuyển sang đưa tin trên nền tảng điện tử, đã suy giảm thấy rõ.

Các công ty công nghệ và phương tiện truyền thông trực tuyến như YouTube, X và TikTok trở thành những đối thủ cạnh tranh khốc liệt với báo chí, trong khi các rạn nứt chính trị và những nhân vật gây chia rẽ đã khiến ngày càng nhiều người tin rằng các phương tiện truyền thông truyền thống thiên vị hoặc không đáng tin cậy.

Các chuyên gia cho biết xu hướng này báo hiệu điều không tốt cho cả báo chí chính thống và tương lai của nền dân chủ.

Mickey Huff, giáo sư báo chí tại Cao đẳng Ithaca ở New York, đồng thời là giám đốc một dự án về truyền thông, cho biết: “Nếu không có một nền báo chí tự do thực sự, năng động và đa dạng, chúng ta sẽ không có một nền dân chủ năng động”.

Persiana Aksentieva — một chuyên gia tiếp thị người Bulgaria 28 tuổi, hiện sống tại Đức, là thành viên của International Youth Think Tank, một mạng lưới toàn cầu gồm những người trẻ tuổi thúc đẩy dân chủ - đã giải thích lý do tại sao cô và những người trẻ khác lại quay lưng với phương tiện truyền thông chính thống.

“Nguồn tin tức của tôi đến từ Instagram”, Aksentieva cho biết. Nhờ theo dõi tài khoản Instagram của hãng tin tức trực tuyến và truyền hình Đức Tagesschau, cô vẫn nhận được tin tức về các chủ đề quan trọng - biến đổi khí hậu, quyền phụ nữ, quyền phá thai, quyền tự do ngôn luận - từ các bài đăng và bài đăng lại của bạn bè, chuyên gia trẻ, nhà hoạt động và những người có ảnh hưởng đáng tin cậy xuất hiện trên nguồn cấp dữ liệu truyền thông xã hội của cô.

Theo Aksentieva, giới trẻ cảm thấy rằng phía sau các tổ chức tin tức truyền thống “luôn có một thế lực hoặc tổ chức nào đó” với một mục đích nhất định.

Cô nói thêm: “Nói chung, chúng tôi trở nên hoài nghi hơn nhiều về tính xác thực của thông tin,” bởi vì có quá nhiều thông tin được đưa ra.

Ngoài ra, cô ấy còn cho biết, “bạn kết nối tốt hơn với người có ngoại hình giống bạn hoặc có điểm gì đó tương đồng với bạn”, ám chỉ đến các nguồn phương tiện truyền thông xã hội của cô ấy. Nơi mà “họ nói theo cách rất chân thực”, sử dụng “ngôn ngữ đơn giản giúp chúng tôi thấy được các vấn đề quan trọng nhất theo cách mà chúng tôi thực sự có thể tiếp thu”.

Quay lưng với báo chí truyền thống là hiện tượng toàn cầu. Một cuộc thăm dò của công ty nghiên cứu trực tuyến YouGov với hơn 95.000 người ở 47 quốc gia, được Viện Nghiên cứu Báo chí Reuters công bố gần đây, chỉ ra rằng chỉ có 40% số người được hỏi tin tưởng vào tin tức, trong khi 39% cho biết họ đôi khi hoặc thường xuyên tránh tin tức.

Trong số những người từ 18 đến 29 tuổi ở Hoa Kỳ, một cuộc khảo sát vào tháng 10 năm 2022 của Trung tâm nghiên cứu Pew cho thấy một nửa số người có một số hoặc rất tin tưởng vào tin tức và thông tin từ các trang mạng xã hội. Chỉ có 56% cho biết họ tin tưởng thông tin từ các tổ chức tin tức quốc gia.

Sự thay đổi trên đang khiến nhiều cơ quan báo chí truyền thống phải đi đến chỗ đóng cửa. Theo báo cáo năm 2023 của Đại học Northwestern về tình hình tin tức địa phương, chỉ riêng trong năm trước, hơn 130 tờ báo Hoa Kỳ đã đóng cửa hoặc sáp nhập, trong tổng số 2.900 tờ báo đã đóng cửa kể từ năm 2005.

Victor Pickard, tác giả cuốn “Democracy Without Journalism?” (Dân chủ không có Báo chí?), cho biết các tòa soạn báo in ở Hoa Kỳ đã mất hơn một nửa số nhân sự kể từ năm 2000. Ông viết rằng có cả những khu vực rộng lớn trong nước trở thành “sa mạc tin tức,” nơi hoàn toàn không có quyền tiếp cận thông tin đáng tin cậy.

Về truyền hình và phát thanh, các tập đoàn lớn như Sinclair Broadcast Group, một công ty thiên về bảo thủ, đã thâu tóm nhiều đài truyền hình độc lập tại Hoa Kỳ. Vào tháng 8, một trong hai đài phát thanh địa phương chuyên về tin tức tại New York, WCBS Newsradio 880, đã đóng cửa khi chủ sở hữu chuyển hướng sang phát sóng thể thao hoàn toàn.

Các tờ báo địa phương đang “trong tình trạng sụp đổ nghiêm trọng,” Dean Baquet, người từng là tổng biên tập của The New York Times từ năm 2014 đến 2022, nhận định.

“Niềm tin vào truyền thông đang giảm sút,” ông Dean Baquet, người hiện dẫn dắt chương trình Local Investigations Fellowship của The New York Times – nơi mỗi năm trao cơ hội cho khoảng 12 phóng viên thực hiện các bài báo điều tra tại bang hoặc khu vực họ đang sống – cho biết.

“Một phần không phải lỗi của chúng ta,” ông Baquet nói trong một cuộc phỏng vấn. “Các chính trị gia đã dành rất nhiều thời gian công kích truyền thông truyền thống”.

Martin Baron, người từng giữ chức tổng biên tập của The Washington Post từ năm 2013 đến 2021, cho rằng một phần lý do của việc công chúng quay lưng với truyền thông chính thống đến từ internet.

Internet đã mang lại cơ hội “lên tiếng” cho những người từng “bị loại khỏi các cuộc thảo luận,” và đó là một điều tích cực, ông nói trong một cuộc phỏng vấn qua điện thoại.

Tuy nhiên, internet cũng đồng nghĩa với việc “giờ đây ai cũng có thể trở thành người phát sóng, ai cũng có thể làm người dẫn chương trình, và ai cũng có thể trở thành người ảnh hưởng.”

“Có người làm tốt, có người làm kém, nhưng số lượng thì rất nhiều,” ông Martin Baron nói.

Kết quả là sự hình thành của các “khoang thông tin,” ông giải thích. “Có những nơi mà người ta chỉ tìm đến để khẳng định quan điểm sẵn có của mình” – thậm chí là những “thuyết âm mưu phi lý nhất,” ông nói.

“Con người ngày càng trở nên bè phái hơn,” ông nhận xét, bác bỏ bất cứ điều gì trái ngược với niềm tin của nhóm mình – bao gồm cả những sự thật đã được chứng minh, vốn là nền tảng của báo chí độc lập.

“Không chỉ là chúng ta không chia sẻ một bộ sự thật chung,” ông nói, “mà chúng ta còn không thể đồng ý với nhau về định nghĩa của sự thật.” Ông nhấn mạnh: “Tất cả những công cụ mà chúng ta từng sử dụng để thiết lập sự thật đang bị hạ thấp giá trị, bác bỏ và phủ nhận.”

Các phương tiện truyền thông truyền thống cũng không tự giúp mình cải thiện tình hình, theo ý kiến của một số chuyên gia.

“Các phương tiện truyền thông truyền thống không đưa tin một cách trung thực về những vấn đề ảnh hưởng đến đời sống của giới trẻ: khủng hoảng nợ sinh viên, những gì đang diễn ra trong giáo dục đại học, hay sự không thể chi trả nổi bất động sản,” ông Huff, từ Ithaca College, nhận xét.

Ông cũng cho rằng truyền thông truyền thống không phản ánh đầy đủ các quan điểm và thực tế khác nhau, bao gồm những ý kiến thay thế mà sinh viên quan tâm, và điều này dẫn đến một bức tranh không toàn diện.

Trong các lớp học của mình, ông Huff nói thêm: “Tôi cố gắng giúp sinh viên hiểu rằng, trong một thế giới luôn thúc đẩy chúng ta phân định rạch ròi trắng đen, thực ra có rất nhiều sắc màu ở giữa.”

Ông Pickard, tác giả cuốn Democracy Without Journalism?, nhận định rằng để tồn tại, truyền thông truyền thống ngày càng bị thương mại hóa, mở đường cho “xã hội thông tin sai lệch.” Điều này đồng nghĩa với việc “cử tri ngày càng tiếp cận những tin tức giật gân, câu view và báo chí xuống cấp, thay vì những tin tức mang tính thông tin, dựa trên sự thật và liên quan đến chính sách.”

Bên cạnh đó, còn có những dấu hiệu cho thấy sự xuất hiện của điều có thể gọi là “xã hội thông tin sai lệch.”

Tại Southport, Anh, vào ngày 29 tháng 7, một nam thiếu niên 17 tuổi đã tấn công bằng dao khiến ba cô gái trẻ thiệt mạng. Ngay lập tức, những thông tin sai sự thật lan truyền trên mạng, cáo buộc hung thủ là một người Hồi giáo tị nạn. Những tin đồn này đã châm ngòi cho nhiều ngày bạo loạn phân biệt chủng tộc và chống người nhập cư trên khắp đất nước, dẫn đến hàng trăm vụ bắt giữ. Tuy nhiên, trên thực tế, nghi phạm được sinh ra tại Cardiff, xứ Wales.

Nhiều chuyên gia gợi ý rằng một cách để khôi phục niềm tin vào truyền thông truyền thống và thu hút lại độc giả là quay về với việc đưa tin mạnh mẽ về các vấn đề địa phương, điều đã bị lãng quên phần lớn trong những năm gần đây.

Ông Baquet cho biết The New York Times đang tìm cách mở rộng và phát triển chương trình Local Investigations Fellowship, hiện đã bước sang năm thứ hai.

“Loại báo chí phục vụ cộng đồng mà tin tức địa phương từng cung cấp hiện không còn được thực hiện,” ông Baquet nhận xét, và “mọi người đã mất kết nối với loại hình báo chí gần gũi với họ.”

Tại sao điều này lại quan trọng? Bởi vì, theo ông, “rất nhiều vấn đề quốc gia mà đất nước đang vật lộn thực chất là những vấn đề địa phương được phóng đại lên.”

Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh rằng truyền thông chính thống cần làm nhiều hơn để thích nghi với cách mà mọi người tiêu thụ tin tức ngày nay.

“Điều mà chúng ta cần tập trung,” ông Baquet nói, là tìm ra cách xuất hiện trên “các nền tảng mà giới trẻ sử dụng để tiếp cận tin tức” và cách để “kể câu chuyện của chúng ta theo một cách khác,” thông qua việc sử dụng nhiều hình ảnh và video hơn.

“Trong nhiều thế hệ, chúng ta đã quen với việc mong đợi độc giả tìm đến mình,” ông nói. Nhưng thập kỷ vừa qua đã cho thấy rằng các tổ chức truyền thông phải “tìm đến độc giả.”

“Chúng ta phải chiến đấu để giành lấy từng độc giả,” ông Baquet khẳng định.

(Farah Nayeri/Nytimes)

Nhưng vào ngày 16/2/2025, “Saturday Night Live” (SNL) sẽ kỷ niệm sinh nhật lần thứ 50 lên sóng, 979 tập sau khi ra mắt. Một loạt các chương trình tri ân cũng đang tràn ngập trên các kênh khác nhau. Một bộ phim mới, “Saturday Night”, kịch tính hóa những khó khăn ngoài máy quay của chương trình đầu tiên; NBC cũng đã phát hành một loạt phim hậu trường gồm bốn phần, bao gồm một bộ phim tài liệu tuyệt vời về các khách mời âm nhạc của mình.

Không có chương trình truyền hình nào khác được đề cử hoặc giành được nhiều giải Emmy hơn SNL: lần lượt là 331 và 90. (“Game of Thrones”, đứng thứ hai, giành được 59 chiến thắng.) “SNL” cũng đã tạo ra một số diễn viên hài nổi tiếng nhất thế giới, những người đã tiếp tục viết kịch bản, đạo diễn và đóng vai chính trong các bộ phim và loạt phim truyền hình nổi tiếng. Hàng triệu người vẫn xem chương trình khi nó phát sóng và thậm chí còn nhiều người xem trực tuyến hơn. Hơn 540 triệu cư dân mạng đã thích các video của chương trình trên TikTok. Tuổi thọ của chương trình chứng tỏ sự khéo léo của chương trình trong việc cân bằng giữa chủ nghĩa bảo thủ và sự đổi mới.

Bắt đầu với chủ nghĩa bảo thủ. Bất kỳ ai đã xem “SNL” trong mùa đầu tiên nhưng không xem lại cho đến mùa thứ 50 sẽ thấy cấu trúc quen thuộc của chương trình này. Mỗi tập dài 90 phút có khoảng mười tiểu phẩm, hai buổi biểu diễn âm nhạc và một “Bản tin cuối tuần”, một bản nhại lại chương trình tin tức. Các tập được định hình sau sáu ngày căng thẳng trong một quá trình sàng lọc mang tính cạnh tranh. Tất cả các tiểu phẩm đều được chạy qua một kiểm duyệt viên, người sẽ cắt bỏ nội dung khiêu dâm khi các biên kịch phàn nàn về sự nhạy cảm quá mức. Chương trình vẫn sử dụng thẻ gợi ý viết tay thay vì máy nhắc chữ.

Người dẫn chương trình thay đổi hàng tuần. Thông thường họ là diễn viên hoặc diễn viên hài, mặc dù các chính trị gia, vận động viên và nhạc sĩ cũng góp mặt. Nhưng người đàn ông đã sáng tạo ra SNL, ông Lorne Michaels, vẫn ở đó, sau 50 năm. Trong lịch sử giải trí của Mỹ, chỉ có Alfred Hitchcock là có thể sánh ngang với ông về tuổi nghề, John Mulaney, một diễn viên hài, đã nhận xét.

“Lorne”, một cuốn tiểu sử mới của Susan Morrison, biên tập viên của tờ New Yorker , lập luận rằng ông Michaels có năng khiếu lựa chọn và định hình tài năng hài kịch đã thay đổi tiến trình của truyền hình và hài kịch đại chúng. Các cụm từ như “Luôn luôn có điều gì đó” và “Ồ, điều đó có đặc biệt không” đã đi vào từ điển nhờ các tiểu phẩm “SNL”.

Lớn lên trong một gia đình Do Thái trung lưu ở Toronto, ông Michaels đã thử tự mình biểu diễn nhưng thấy rằng công việc này không dành cho mình. Ông thích hài kịch và văn hóa phản kháng của những năm 1960 nhưng luôn là người đàn ông nghiêm túc (”Ông ấy gần như đeo một chiếc cà vạt vô hình”, đó là cách mà một số người nhớ về ông vào thời điểm đó). Tính cách của ông đã giúp ích cho ông rất nhiều trong hố rắn cạnh tranh mà “SNL” thường có: ông có thể vật lộn và dụ dỗ tài năng mà không cần lo lắng về tiết mục của chính mình.

Ông đã giữ được sự hài hước của “SNL” một cách khéo léo nhưng dễ hiểu, cố gắng tạo ra những câu chuyện cười có thể gây tiếng vang trên khắp nước Mỹ, chứ không chỉ ở các vùng ven biển. Ông Michaels vẫn nhắc nhở các nhà biên kịch rằng, “Bạn có khán giả ở tất cả 50 tiểu bang.” Việc nhắm vào trung tâm rộng lớn giúp chương trình có thể giải quyết các chủ đề nhạy cảm, bao gồm cả chủng tộc, như khi các phát thanh viên, hai người da đen và hai người da trắng, cạnh tranh để xem chủng tộc nào tạo ra nhiều câu chuyện tội phạm hơn. Người hâm mộ cũng thích thú khi hai người dẫn chương trình “Weekend Update”, Colin Jost (da trắng) và Michael Che (da đen), viết những câu chuyện cười xúc phạm cho nhau và họ đọc to trên sóng.

Khuôn mặt buồn cười

Mặc dù có tính nhất quán, “SNL” đã thay đổi theo những cách giải thích cho sức bền của nó. Nó đã bắt đầu thực hiện các video ngắn hơn có thể phát trực tuyến, vì vậy người xem có thể xem các điểm nổi bật chứ không phải toàn bộ chương trình. (Những điều này bắt đầu vào năm 2005, khi “SNL” thuê Andy Samberg, người đã thực hiện các “phim ngắn kỹ thuật số” giá rẻ với bạn bè. “Lazy Sunday”, một bản rap về bánh nướng nhỏ và Narnia, đã trở thành một trong những bản hit lan truyền đầu tiên của YouTube).

Các clip kỹ thuật số này đã mở rộng lượng khán giả của chương trình: mùa này, khoảng 8,4 triệu người xem đã xem chương trình trên TV và ứng dụng Peacock của NBC; trong khi đó, các clip trực tuyến trung bình đạt khoảng 216 triệu lượt xem cho mỗi tập trên các nền tảng xã hội, chẳng hạn như TikTok, X và YouTube.

Dàn diễn viên của chương trình cũng trở nên đa dạng hơn. Mặc dù nhóm diễn viên ban đầu có những cá tính quá khích đấu đá lẫn nhau (Ông Chase nổi tiếng là người khơi dậy lòng căm thù), “SNL” đã coi trọng sự linh hoạt khiêm tốn. Những diễn viên hài trẻ thường đến với nền tảng là diễn hài độc thoại hoặc ứng biến. Nhiều nhà văn cũng biểu diễn, và ngược lại. Harper Steele, cựu biên kịch chính, đã nói rằng một lý do khiến những cựu sinh viên có sự nghiệp đa dạng như diễn viên, đạo diễn, nhà sản xuất và nhà văn là vì trong chương trình, mọi người cuối cùng đều làm một chút mọi thứ. Ví dụ, Tina Fey, ban đầu được thuê làm biên kịch, nhưng cuối cùng lại biểu diễn và dẫn chương trình “Weekend Update”; sau khi rời “SNL”, cô đã viết “Mean Girls”, một bộ phim và tạo ra loạt phim truyền hình được yêu thích bao gồm “30 Rock”.

Chính trị là trụ cột của chương trình, thường chứng kiến ​​lượng người xem tăng đột biến trong những năm bầu cử. “SNL” phần lớn đã tránh được cái bẫy của “The Daily Show”, thu hút sự hoan nghênh khoa trương bằng cách kêu gọi những tình cảm tự do. Thay vào đó, chương trình là một kẻ chế giễu cơ hội bình đẳng: Donald Trump của James Austin Johnson thô lỗ và lập dị, và Maya Rudolph vào vai Kamala Harris như một kẻ phấn đấu nịnh hót.

Các nhà phê bình đã nhiều lần (và không chính xác) tuyên bố “SNL” đã chết. Nhìn từ bên ngoài, những gì chương trình làm có vẻ có thể sao chép được. Nhưng các chương trình hài kịch phác họa khác, bao gồm “Mad TV” của Fox, lại thiếu sức bền tương tự. Điều tương tự cũng đúng với khoảng một chục phiên bản của “SNL” xuất hiện thoáng qua ở các quốc gia khác, bao gồm Canada, Phần Lan, Ý và Nhật Bản. Không có chương trình nào khác có thể kết hợp được sự nổi tiếng và sự hài hước một cách nhất quán như vậy.

Larry David, người đã viết một đoạn ngắn cho “SNL” trước khi tạo ra “Seinfeld” và “Curb Your Enthusiasm”, đã dự đoán rằng “SNL” “có thể tiếp tục trong 200 năm nữa”. Nhưng số phận của nó gắn liền với mạng lưới của nó, NBC, và truyền hình truyền thống, vốn đang bị bao vây bởi streaming và việc cắt giảm thuê bao truyền hình cáp.

Và có một câu hỏi về đường hướng tiếp theo của chương trình. Ông Michaels đã nói rằng ông “không có kế hoạch ngay lập tức” để nghỉ hưu, nhưng ông đã 80 tuổi. Những người kế nhiệm tiềm năng thường được đồn đoán sẽ tiếp quản là bà Fey và Seth Meyers, người dẫn một chương trình trò chuyện đêm khuya khác trên NBC. Bất cứ ai được chọn sẽ cần phải tìm ra cách để giữ cho chương trình sống động trong khi chống lại sự cám dỗ sửa đổi quá nhiều một công thức thành công. Nhưng chuyện đó để sau, đây là thời gian tiệc tùng để kỷ niệm 50 năm SNL.

(The Economist)

Nguồn gốc: Nút like xuất hiện đầu tiên trên Vimeo năm 2005, lấy cảm hứng từ nút “digg” của Digg.com, nhưng được phổ biến rộng rãi bởi Facebook vào năm 2009.

Phát triển: Từ một tính năng đơn giản, nút like đã mở rộng với các “Reactions” (2016) và tích hợp vào hàng triệu trang web, trở thành công cụ tương tác quan trọng.

Ảnh hưởng: Nút like kích thích cảm giác hài lòng, nhưng cũng gây ra ghen tị, lo âu và trầm cảm, đặc biệt ở giới trẻ, theo nhiều nghiên cứu tâm lý.

Xu hướng: Các nền tảng như Instagram và Facebook đang thử nghiệm ẩn số lượng like để giảm áp lực cạnh tranh, đồng thời giới thiệu các phản hồi đa dạng hơn.

Tranh cãi: Mặc dù thúc đẩy tương tác, nút like bị chỉ trích vì tác động tiêu cực đến sức khỏe tâm thần, dẫn đến lời kêu gọi cải cách đạo đức trong mạng xã hội.

Nút like, hay còn gọi là nút “thích”, là một tính năng phổ biến trên các nền tảng mạng xã hội, cho phép người dùng thể hiện sự đồng tình hoặc ủng hộ nội dung mà họ thấy. Sự ra đời của nút like có thể được truy nguyên từ năm 2005, khi trang chia sẻ video Vimeo giới thiệu tính năng này, lấy cảm hứng từ nút “digg” của trang web Digg.com.

Tuy nhiên, nút like đã trở nên phổ biến nhất khi được tích hợp vào Facebook vào ngày 9 tháng 2 năm 2009. Ban đầu, nó được thiết kế để giúp người dùng dễ dàng tương tác với các cập nhật trạng thái, bình luận, ảnh, video, liên kết và quảng cáo trên nền tảng này.

Sự phát triển của nút like trên Facebook diễn ra nhanh chóng và có nhiều cải tiến:

• Ngày 9/2/2009: Nút like được kích hoạt (Áp dụng cho trạng thái, bình luận, ảnh, video, liên kết, quảng cáo)

• Tháng 6/2010: Mở rộng nút like cho bình luận (Người dùng có thể thích bình luận)

• Ngày 24/2/2016: Ra mắt Reactions toàn cầu (Nhấn giữ nút like để chọn “Love”, “Haha”, “Wow”, “Sad”, “Angry”)

• Tháng 5/2017: Reactions áp dụng cho bình luận (Reactions có sẵn cho bình luận)

• Tháng 4/2019: Cải tiến giao diện Reactions (Cập nhật hoạt hình và thiết kế mới)

• Tháng 6/2017: Biểu tượng cờ cầu vồng cho Pride (Thêm cho tháng Pride, phụ thuộc vào vị trí địa lý)

• Tháng 3/2020: Biểu tượng “Care” được thêm (Thêm trong đại dịch COVID-19)

• Tháng 9/2019: Thử nghiệm ẩn số lượng like ở Úc (Kiểm tra tác động đến hành vi người dùng)

Ngoài ra, nút like không chỉ giới hạn trên Facebook mà còn được tích hợp vào các trang web khác thông qua các plugin xã hội của Facebook, được ra mắt vào ngày 21 tháng 4 năm 2010. Chỉ trong một tuần, 50.000 trang web đã tích hợp tính năng này, và đến tháng 9 năm 2010, con số này đã tăng lên 2 triệu.

Các nền tảng khác cũng áp dụng nút like hoặc các biến thể tương tự. Ví dụ, LinkedIn giới thiệu nút like và thêm các phản hồi như “Celebrate”, “Love”, “Insightful” và “Support” vào năm 2019. X (trước đây là Twitter) đổi tên “favorite” thành “like” vào năm 2015 và thử nghiệm nút “dislike” vào năm 2024 (Wikipedia).

Ảnh hưởng của nút like đối với người dùng mạng xã hội

Nút like đã có tác động sâu sắc đến hành vi và tâm lý của người dùng mạng xã hội, cả về mặt tích cực lẫn tiêu cực.

Tác động tâm lý tích cực

• Kích thích trung tâm thưởng trong não: Một nghiên cứu của UCLA với 32 thiếu niên từ 13 đến 18 tuổi cho thấy việc nhìn thấy nhiều like trên ảnh của chính mình kích hoạt vùng nucleus accumbens trong não, liên quan đến hệ thống thưởng. Điều này cho thấy like có thể kích thích cảm giác hài lòng và phấn khích (Psychological Science).

• Giảm cô đơn: Nghiên cứu của Đại học Potsdam và Đại học Arizona với sinh viên đại học cho thấy những người đăng bài nhiều hơn trên Facebook có mức độ cô đơn giảm, bất kể số lượng like họ nhận được.

• Tăng tự trọng: Nghiên cứu của Đại học Cornell với 102 sinh viên đại học cho thấy những người có mục đích sống thấp hơn có xu hướng tăng cường tự trọng khi nhận được nhiều like, trong khi những người có mục đích sống cao hơn không bị ảnh hưởng bởi số lượng like.

Tác động tiêu cực

• Ghen tị và trầm cảm: Một nghiên cứu của Hiệp hội Hoàng gia về Sức khỏe Công cộng (RSPH) với hơn 2.000 người, bao gồm người lớn và thiếu niên, cho thấy nút like là tính năng có hại nhất trên mạng xã hội, thậm chí còn có hại hơn cả thông báo đẩy. Nó được cho là gây ra sự ghen tị, phán xét và trầm cảm.

• Ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần: Nghiên cứu từ arXiv cho thấy việc sử dụng mạng xã hội, đặc biệt là việc đầu tư cảm xúc vào các phản hồi như like, có liên quan đến chất lượng giấc ngủ kém, mức độ lo âu và trầm cảm cao hơn, và sự tự trọng thấp hơn ở giới trẻ.

• Ảnh hưởng đến nhận thức: Một nghiên cứu từ Tạp chí Khoa học Nhân văn và Xã hội cho thấy các bình luận tiêu cực trên mạng xã hội có thể làm giảm uy tín và sự đồng tình với nội dung tin tức, trong khi like không có tác động đáng kể.

Các yếu tố khác

Nút like cũng ảnh hưởng đến hành vi người dùng, chẳng hạn như khuyến khích đăng nội dung thu hút nhiều like hơn, dẫn đến văn hóa cạnh tranh về sự chú ý. Điều này đặc biệt rõ rệt ở thanh thiếu niên, nơi áp lực thu hút like có thể dẫn đến hành vi không lành mạnh, như chỉnh sửa ảnh quá mức hoặc đăng nội dung không chân thực.

Các xu hướng liên quan

Nút like đã và đang tiếp tục phát triển, với các xu hướng mới nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực và cải thiện trải nghiệm người dùng.

• Ẩn số lượng like: Instagram đã thử nghiệm ẩn số lượng like trên các bài đăng ở một số quốc gia nhằm giảm cảm giác cạnh tranh và áp lực. Tương tự, Facebook cũng thử nghiệm ẩn số lượng like ở Australia từ tháng 9 năm 2019.

• Mở rộng tính năng phản hồi: Ngoài Reactions, Facebook đã giới thiệu các biểu tượng cảm xúc mới như “Care” trong đại dịch COVID-19 để thể hiện sự đồng cảm. LinkedIn cũng thêm các tùy chọn phản hồi như “Celebrate”, “Love”, “Insightful” và “Support” vào năm 2019.

• Tập trung vào sự chân thực và kết nối: Các nền tảng mạng xã hội đang hướng tới việc tạo ra nội dung chân thực và kết nối sâu sắc hơn với người dùng, giảm sự phụ thuộc vào các chỉ số như like. Ví dụ, Instagram nhấn mạnh vào việc chia sẻ nội dung mà không tập trung vào việc thu thập like.

• Nhận thức về tác động tiêu cực: Có nhiều cuộc thảo luận và nghiên cứu hơn về tác động tiêu cực của nút like, dẫn đến các lời kêu gọi cải cách đạo đức trong cách các nền tảng mạng xã hội quản lý phản hồi của người dùng.

Kết luận

Nút like đã trở thành một biểu tượng quan trọng trong lịch sử phát triển của mạng xã hội, bắt đầu từ Vimeo và được phổ biến rộng rãi nhờ Facebook. Tuy nhiên, nó cũng mang lại những tác động tiêu cực đáng kể đến sức khỏe tâm thần và hành vi của người dùng, đặc biệt là giới trẻ. Các nền tảng mạng xã hội đang nỗ lực cải thiện bằng cách giới thiệu các tính năng mới và thử nghiệm các cách tiếp cận khác nhau, như ẩn số lượng like, để giảm thiểu những tác động tiêu cực này.

Việc hiểu rõ sự phát triển và ảnh hưởng của nút like là rất quan trọng để các nền tảng mạng xã hội có thể phát triển một cách bền vững và có trách nhiệm hơn.

Ngày nay, gần 70% người Mỹ có rất ít niềm tin hoặc không tin tưởng vào báo chí chính thống, theo Gallup, một công ty uy tín trong lĩnh vực thăm dò ý kiến công chúng. Số liệu này được tỷ phú Jeff Bezos, ông chủ của Amazon và của tờ báo danh tiếng Washington Post, dẫn lại trong bài xã luận của ông, khi giải thích lý do tờ Post sẽ không ủng hộ bất cứ ứng viên tổng thống nào trong cuộc bầu cử 2024.

Để hiểu được vì sao thông báo của tờ Post lại quan trọng, thì cần hiểu việc tuyên bố ủng hộ một ứng cử viên nào đó là truyền thống lâu năm của các tờ báo hàng đầu ở Mỹ. Không ủng hộ mới lạ, còn ủng hộ thì gần như đương nhiên. Thậm chí, The Economist là một tờ báo ở Anh mà trong truyền thống hoạt động của họ, cũng thường xuyên ra tuyên bố ủng hộ một ứng cử viên nào đó trong các kỳ bầu cử tổng thống Mỹ.

Washington Post đã đều đặn ra tuyên bố ủng hộ ứng viên tổng thống Mỹ từ năm 1976, chỉ trừ năm 1988, và tất cả đều là ứng viên đảng Dân chủ. Năm 2024 là năm đầu tiên Washington Post không làm điều này sau 36 năm.

Một trong những lý do khiến Jeff Bezos thấy rằng tờ Post không cần phải làm theo truyền thống nữa, đơn giản vì theo cuộc thăm dò của Gallup thì nghề báo hiện là một trong những nghề ít được tin cậy nhất. Điều đó cho thấy những gì các nhà báo đang làm rõ ràng là không hiệu quả.

Ai đó có thể đồng tình hoặc không đồng tình với Jeff Bezos, nhưng góc nhìn của vị doanh nhân – một trong những người giàu nhất thế giới, là như vậy.

“Thực tế là một nhà vô địch bất bại”, Bezos nói.

Người chiến thắng trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ 2024 đã quay lưng với hầu hết báo chí chính thống (mainstream media), tất nhiên là ngoại trừ báo chí cánh hữu ủng hộ ông.

Kênh truyền thông chính của ông là các nền tảng mạng xã hội, chủ yếu là Truth Social - mạng xã hội thuộc sở hữu của ông, và X/Twitter. Đặc biệt ông chọn xuất hiện trong một số chương trình Podcast, nổi bật là cuộc phỏng vấn kéo dài ba giờ trên “The Joe Rogan Experience”, một trong những chương trình podcast phổ biến nhất nước Mỹ.

Trước khi người Mỹ đi bầu cử, ứng cử viên của Đảng Dân chủ ít khi trả lời báo chí, nhưng bà đã chọn xuất hiện trên các Podcast như “All the Smoke”, “Unlocking Us”, và “Call Her Daddy”.

Một trật tự mới đã định hình. Ngày trước, một ông trùm tin tức như Rupert Murdoch hay William Randolph Hearst, có thể gây ảnh hưởng rất lớn đến chính trị thông qua hệ thống báo, đài thuộc sở hữu của họ. Nếu ai đó có tham vọng trở thành tổng thống thì chắc chắn không muốn bất hòa với Murdoch, và sẽ cần phải nói chuyện với ban biên tập của tờ New York Times. Trong nhiều thập kỷ, giới tinh hoa truyền thông và giới tinh hoa chính trị đã hòa trộn trong một mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau, nếu không phải là trao đổi ân huệ, thì ít nhất cũng tìm được một liên minh ở cấp cao nhất.

Tuy nhiên, theo Hamish McKenzie - cựu nhà báo và là người đồng sáng lập Substack, giờ đây các ứng cử viên trong cuộc bầu cử tổng thống Mỹ 2024 không mấy bận tâm đến mối quan hệ với mainstream media. Thay vào đó, họ chuyển sang các chương trình podcast nổi tiếng trên mạng xã hội.

Podcast đang trở thành nguồn dữ liệu đầu vào cực kỳ phổ biến và được yêu thích ở Mỹ. Gần 100 triệu người Mỹ nghe Podcast mỗi tuần. Số người theo dõi chương trình của Joe Rogan nhiều gấp khoảng 30 lần số người xem CNN vào giờ vàng. Không giống như việc lướt qua nhiều kênh truyền hình khác nhau, việc chọn nghe Podcast nào là một hành động có chủ đích, nghĩa là về tâm lý học hành vi thì khán giả sẽ tham gia sâu vào nội dung chương trình.

Câu hỏi là vì sao Podcast đang lên ngôi?

* Trước hết đây là sự chuyển động nằm trong bối cảnh bùng nổ mạng xã hội. Podcast là loại hình phù hợp với mạng xã hội và ngược lại, kiểu “đúng người, đúng thời điểm”.

* Những người làm Podcast nổi tiếng trên mạng xã hội đa số là cựu nhà báo hoặc nghệ sĩ nổi tiếng. Tucker Carlson là một trường hợp điển hình. Vốn là người dẫn chương trình trò chuyện chính trị hàng đêm trên Fox News, sau khi bị hãng này sa thải, Tucker Carlson đã chuyển sang làm Podcast trên X và The Tucker Carlson Show đã sớm trở thành một trong những podcast chính trị có xếp hạng cao nhất ở Mỹ.

* Các cuộc trò chuyện thoải mái, gần gũi của Podcast tạo nên sức hấp dẫn với người xem. Đây là cảm giác tiếp nhận thông tin một cách thư giãn như khi bạn ngồi trong quán Hải Xồm với bạn bè. Phong cách trò chuyện nhiều khi quan trọng hơn nội dung. Nói chung là con người thích tán gẫu.

* Người nghe đăng ký các chương trình Podcast vì họ thích người dẫn chương trình và nghĩ rằng nội dung phù hợp với quan điểm của họ, thay vì đọc các cuộc phỏng vấn trên báo vì “báo thể hiện quan điểm của báo”.

* Với các khách mời tham gia Podcast, định dạng thoải mái cho phép họ thể hiện cá tính của mình: sẽ dễ dàng và vui vẻ khi nói về thể thao hơn là khi thảo luận về phúc lợi xã hội. Họ không cần phải sợ những câu hỏi khó. Và thời lượng của Podcast có thể dài tới 1-2 giờ đồng hồ, ít bị biên tập hơn so với trả lời báo chí.

Với các điểm mạnh trên, dễ hiểu vì sao ngày nay người ta nói “tôi vừa nghe một podcast thú vị” thay vì nói “tôi vừa đọc một bài phỏng vấn hay”.

Võ Văn Thành

Walter Cronkite thường được mệnh danh là “người đàn ông đáng tin cậy nhất nước Mỹ” trong những năm 1960 và 1970. Người dẫn chương trình của CBS News này được ngưỡng mộ vì đưa tin công bằng và chính xác, ngay cả khi quan điểm của ông thách thức những tuyên bố chính thức hoặc ý kiến phổ biến. Ví dụ, sau một chuyến công tác tại Việt Nam vào năm 1968, Cronkite nói với 30 triệu khán giả của mình rằng cuộc chiến của Mỹ ở đó là một “thế bế tắc” không thể thắng, một nhận định đã góp phần làm công chúng quay lưng với cuộc chiến. Nhà bình luận bảo thủ George Will từng nói rằng lịch sử báo chí trong thời đại của chúng ta có thể chia thành hai giai đoạn: “Trước Cronkite” và “Sau Cronkite”. “Sau Cronkite” được đánh dấu bằng sự sụt giảm đáng kể niềm tin của công chúng.

Trong bối cảnh nước Mỹ năm 2024, nơi chia rẽ gay gắt, tràn ngập thông tin sai lệch và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ mạng xã hội, thật khó để nghĩ đến một ứng cử viên được đồng thuận cho danh hiệu “người đáng tin cậy nhất,” và người đó có lẽ cũng sẽ không phải là một nhà báo. Các tác giả của một cuộc khảo sát Gallup năm ngoái đã gọi đánh giá của họ về mức độ tin tưởng và tự tin của công chúng đối với truyền thông đại chúng là “tăm tối nhất trong lịch sử của Gallup.” Trong bảng xếp hạng 10 tổ chức dân sự và chính trị của Mỹ liên quan đến quy trình dân chủ, truyền thông đại chúng và Quốc hội được xếp đồng hạng là những tổ chức ít được tin tưởng nhất.

Nước Mỹ không phải là trường hợp duy nhất. Báo cáo Edelman Trust Barometer năm 2024, dựa trên một cuộc khảo sát trực tuyến với 32.000 người trưởng thành tại 28 quốc gia, cho thấy 64% số người được hỏi tin rằng các nhà báo “cố tình đánh lừa công chúng bằng cách nói những điều họ biết là sai hoặc phóng đại quá mức sự thật.”

Tôi hiểu khá rõ về mối liên kết mong manh giữa báo chí và công chúng. Tôi đã làm việc tại New York Times trong 30 năm, trong đó có 8 năm giữ vai trò tổng biên tập — khoảng thời gian đầy biến động và khủng hoảng mang tính sống còn của ngành báo chí, cũng như những giai đoạn tự vấn nội tại tại New York Times.

Tôi đảm nhận vị trí lãnh đạo cao nhất phần lớn do hai vụ bê bối đã làm lung lay niềm tin của độc giả: một phóng viên tự ý bịa đặt hàng chục bài báo dưới sự thiếu giám sát của các biên tập viên, và việc đưa tin nhẹ dạ về những tuyên bố của Nhà Trắng rằng Saddam Hussein của Iraq đang phát triển vũ khí hủy diệt hàng loạt. Món quà chào đón tôi khi nhận công việc này là một tập tài liệu dày do một nhóm biên tập viên soạn thảo, đề xuất các biện pháp để khôi phục uy tín của tờ báo.

Đề xuất trọng tâm của kế hoạch là tạo ra vị trí mới mang tên public editor (biên tập viên công chúng), một người đóng vai trò thanh tra độc lập được trả lương để phê bình New York Times ngay trên chính các trang báo của tờ này. Các biên tập viên trong tòa soạn, vốn thường cho rằng việc tự đánh giá lại Times là nhiệm vụ của họ, buộc phải học cách chấp nhận sự hiện diện của một “người giám sát nội bộ” mới, nhưng điều này thường mang lại cảm giác như một bài tập tự hành hạ tập thể.

Trong một bài viết đáng nhớ, biên tập viên công chúng đầu tiên của chúng tôi, Daniel Okrent, đã đặt câu hỏi trên tiêu đề: “New York Times có phải là một tờ báo theo chủ nghĩa tự do không?” và trả lời ngay ở đoạn đầu tiên: “Dĩ nhiên là có.” Với những độc giả đọc xa hơn phần mở đầu gây chú ý này, Okrent giải thích rằng Times, trong các trang tin tức của mình, phản ánh các mối quan tâm, chuẩn mực xã hội và sự khoan dung của thành phố quốc tế nơi tờ báo đặt trụ sở. Theo nghĩa đó, Times tự do ở khía cạnh tư duy cởi mở. Tuy nhiên, như dự đoán, những người bảo thủ đã coi đây như một lời thú nhận về một chương trình nghị sự mang tính đảng phái.

(Bộ phận kinh doanh của New York Times thậm chí còn thuê một chuyên gia tư vấn để đặt câu hỏi tương tự – liệu Times có “theo chủ nghĩa tự do” không? Phần lớn độc giả được khảo sát trả lời là có, nhưng một tỷ lệ còn lớn hơn nữa khẳng định rằng tờ báo cũng “công bằng.” Tôi có thể chấp nhận điều đó.)

Niềm tin vào truyền thông không biến mất hoàn toàn; nó bị phân mảnh. Một cuộc khảo sát của YouGov vào tháng 5 cho thấy phần lớn người Mỹ vẫn bày tỏ sự tin tưởng nhất định vào các nguồn tin mà họ theo dõi, giống như các cử tri suy giảm niềm tin vào Quốc hội nhưng vẫn liên tục tái bầu cho các nghị sĩ đương nhiệm của mình.

Đảng viên Dân chủ có xu hướng tin tưởng vào những gì chúng ta thường gọi là “truyền thông dòng chính” — các tờ báo lớn hàng ngày, các kênh truyền hình, CNN, NPR, v.v. — trong khi đảng viên Cộng hòa, với ông Donald Trump làm người dẫn dắt, coi các kênh này là “tin giả” và chủ yếu dựa vào các nguồn tin mang màu sắc cánh hữu như Fox và Newsmax.

Người đọc trẻ tuổi có xu hướng nhận thông tin từ mạng xã hội nhiều hơn so với người lớn tuổi và cũng có khả năng tin tưởng vào các nền tảng này cao hơn.

Điều thiếu hụt trong thế giới phân mảnh này là một nguồn thông tin chung cho tất cả mọi người. Một khảo sát khác của Trung tâm Nghiên cứu Pew vào năm 2019 cho thấy người Mỹ chia rẽ đến mức họ “không chỉ bất đồng về kế hoạch và chính sách mà còn không thể đồng thuận về các sự thật cơ bản.”

Sự mất lòng tin này vừa nuôi dưỡng, vừa bị nuôi dưỡng bởi sự phân cực cực đoan trong chính trị của chúng ta.

Lee Rainie, một cựu chuyên gia của Pew và là giám đốc Trung tâm Imagining the Digital Future tại Đại học Elon ở Bắc Carolina, cho biết nhiều người Mỹ lo ngại về sự sụp đổ của cái mà ông gọi là “hệ sinh thái thông tin dân sự” — tức là sự hiểu biết và các giá trị chung giúp duy trì một nền dân chủ hoạt động hiệu quả.

Trong một bài viết trên tạp chí Daedalus, Rainie viết: “Đáng lo ngại, 73% người Mỹ hiện tin rằng các đảng viên chính trị không hoạt động trong cùng một thực tại chung, và một tỷ lệ tương tự cũng cho rằng các đảng viên không chia sẻ cùng một hệ giá trị đạo đức.”

“Kết cục của bức tranh ảm đạm này,” ông kết luận, “là sự bi quan của người dân lan rộng sang cả những thập kỷ tới: họ dự đoán sự suy giảm thêm nữa trong vai trò của Hoa Kỳ trên thế giới, cùng với đó là tình trạng bất bình đẳng, phân cực và xung đột ngày càng gia tăng.”

Từ những nhà xuất bản truyền đơn đến những hacker phá hoại

Báo chí Mỹ đã phát triển từ những cuốn niên giám mang tính tự sự, đậm chất đời thường trong thời Benjamin Franklin, đến những tờ truyền đơn luận chiến trong kỷ nguyên của Tom Paine, rồi chuyển sang phong cách báo chí giật gân của Joseph Pulitzer và William Randolph Hearst, và cuối cùng là góc nhìn của thế giới qua Walter Cronkite. Sự mất lòng tin đã tồn tại từ những ngày đầu.

Thomas Jefferson từng nổi tiếng tuyên bố vào năm 1787: “Nếu phải chọn giữa một chính phủ không có báo chí hay báo chí không có chính phủ, tôi sẽ không do dự mà chọn phương án thứ hai.” Nhưng 20 năm sau, khi một tờ báo đối lập phanh phui mối quan hệ tình ái của ông với một người phụ nữ bị bắt làm nô lệ, nhà sáng lập từng ủng hộ mạnh mẽ Tu chính án thứ nhất đã bắt đầu có giọng điệu giống ông Donald Trump: “Giờ đây, không thể tin vào bất cứ điều gì được đăng trên báo,” ông viết. “Sự thật cũng trở nên đáng nghi khi bị đưa vào một công cụ ô uế như vậy.”

(Tôi có thể khẳng định từ kinh nghiệm cá nhân: Không gì thử thách niềm tin của bạn vào báo chí mạnh mẽ hơn việc bản thân trở thành đối tượng bị đưa tin).

Những lý tưởng cao đẹp được giảng dạy trong các trường báo chí ngày nay — như tính chính xác, công bằng và độc lập — thực ra chỉ xuất hiện gần đây, vào cuối thế kỷ 19. Khi đó, Adolph Ochs mua lại tờ New-York Times đang gặp khó khăn (khi tên báo vẫn còn dấu gạch nối) và cam kết sẽ “đưa tin một cách khách quan, không sợ hãi hay thiên vị, bất kể đảng phái, giáo phái hay lợi ích nào liên quan.”

Trong suốt hành trình phát triển, báo chí Mỹ đã không ngừng thay đổi dưới ảnh hưởng của những bước nhảy vọt về công nghệ, mỗi bước tiến đều làm cho tin tức trở nên dễ tiếp cận hơn nhưng cũng dễ bị lạm dụng hơn. Rainie viết: “Đúng vậy, sự ra đời của máy in đã tiếp thêm sức sống cho những người thực hành và cổ xúy các câu chuyện dân gian, lang băm, phù thủy và giả kim thuật, bằng cách cho phép họ phổ biến các lý thuyết hoang đường của mình một cách rẻ tiền và rộng rãi.” Nhưng nó cũng tạo ra những điều kiện giúp dẫn đến Thời kỳ Khai sáng và Cuộc cách mạng khoa học.

Tương tự, radio, truyền hình mạng lưới, truyền hình cáp và, đặc biệt là mạng xã hội, đã cuốn chúng ta vào những làn sóng thông tin sai lệch gây hoang mang và cả những thông tin sai sự thật có chủ đích. Tuy nhiên, chúng cũng giúp chúng ta chứng kiến những vấn đề cần được quan tâm: lạm dụng quyền lực của cảnh sát, các cuộc chiến xâm lược, điều kiện sống trong các khu trại vô gia cư, hậu quả của biến đổi khí hậu, sự tàn khốc của văn hóa súng đạn và vô số cuộc khủng hoảng khác trên hành tinh này.

Sự mất lòng tin vào truyền thông, đặc biệt trong kỷ nguyên số, là vấn đề cả về phía cung lẫn phía cầu. Về phía cung, ngoài một lượng lớn các bài báo và bình luận có tính thẩm quyền ở mức độ nào đó, còn có vô số những “người có ảnh hưởng” tự phong, kẻ lừa đảo, nhà độc tài tương lai, những kẻ truyền bá thuyết âm mưu, nhà tuyên truyền và hacker phá hoại đang cạnh tranh để thu hút sự chú ý của chúng ta. Họ thường ẩn danh và dựa vào thuật toán để tích lũy và tái chế những thông tin sai lệch gây kích động nhất. Họ là bậc thầy trong việc che giấu thân phận.

Steven Brill, đồng sáng lập NewsGuard, một công ty theo dõi thông tin sai lệch, trong một cuộc phỏng vấn đã cho biết rằng các trang tin tức địa phương hợp pháp hiện đang bị áp đảo về số lượng bởi các trang giả mạo do các nhóm chính trị hoặc nhà tuyên truyền nước ngoài tài trợ. “Có hơn 50% khả năng rằng, nếu bạn đang đọc một trang tin tức mà bạn nghĩ là của địa phương, thực tế bạn đang đọc một trang tin giả,” Brill nói. “Đây là một bước đi đặc biệt nguy hiểm nhằm phá hoại niềm tin vào các tổ chức — trong trường hợp này là tin tức địa phương, vốn từ lâu đã được xem là loại hình truyền thông đáng tin cậy nhất.”

Thông tin sai lệch có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng: hãy nhìn vào cơn cuồng loạn chống vaccine đã bùng phát trong đại dịch Covid, hay chiến dịch “Stop the Steal” của ông Donald Trump, đỉnh điểm là một cuộc đảo chính bất thành. Khi tôi bắt đầu viết bài này ở London, các thành phố trên khắp Vương quốc Anh đang phải đối mặt với các cuộc bạo loạn bài Hồi giáo, bắt nguồn từ những tuyên bố sai lệch trên mạng xã hội rằng kẻ tấn công giết chết ba cô bé trong một lớp khiêu vũ ở Southport là một người nhập cư Hồi giáo không giấy tờ. (Thực tế, hắn sinh ra ở Anh và không phải là người Hồi giáo.)

Nhìn chung, thông tin sai lệch dần ăn mòn những chất keo gắn kết xã hội. “Các chiến dịch thông tin sai lệch khiến chúng ta quay lưng chống lại chính mình,” Barbara McQuade, giáo sư tại Trường Luật Đại học Michigan và cộng tác viên của Bloomberg Opinion, viết trong cuốn sách Attack From Within: How Disinformation Is Sabotaging America (Tấn công từ bên trong: Thông tin sai lệch đang phá hoại nước Mỹ như thế nào). “Kết quả là chúng ta trở nên phẫn nộ hoặc sợ hãi, sau đó hoài nghi, và cuối cùng là tê liệt và thờ ơ.”

Thông tin sai lệch không phân biệt đảng phái và lan truyền với tốc độ chóng mặt. Chỉ vài giờ sau vụ ám sát bất thành nhằm vào ông Donald Trump tại một cuộc vận động ở Pennsylvania vào tháng 7, mạng internet đã tràn ngập các báo cáo vô căn cứ. Từ phe cánh hữu, có những khẳng định rằng Tổng thống Joe Biden đã ra lệnh tấn công đối thủ của mình, trong khi từ phe cánh tả, có cáo buộc rằng vụ việc này do chính chiến dịch của Trump dàn dựng để tạo sự cảm thông cho ứng cử viên.

Về phía cầu, sự mất lòng tin là hệ quả của sự cả tin, khả năng tập trung ngắn, sự nghi ngờ cố hữu đối với quyền lực, hiểu biết nông cạn về cách các tòa soạn chuyên nghiệp vận hành, và xu hướng rất con người là ưa thích những tin tức phù hợp với quan điểm của mình hoặc đánh vào cảm xúc. Những hạn chế này đã luôn tồn tại, nhưng chúng trở nên trầm trọng hơn khi các mô hình kinh doanh cũ sụp đổ và lan rộng trong văn hóa mạng xã hội, nơi các nhà báo bị khuyến khích thêm thắt thái độ hoặc ý kiến vào công việc của mình, người tiêu dùng tự coi mình như những nhà phê bình, và các nhà xuất bản đo lường thành công bằng số lượt nhấp chuột – như thể các biên tập viên đã bị thay thế bởi Yelp hay Rotten Tomatoes.

Cần thiết: Minh bạch hơn, Trách nhiệm cao hơn và Hiểu biết về Truyền thông
Để chống lại thông tin sai lệch và củng cố niềm tin vào báo chí, chúng ta cần giải quyết cả hai phía: nhà cung cấp và người tiêu dùng thông tin.

Một cách tưởng chừng hiển nhiên để các cơ quan báo chí giành lại niềm tin là làm cho nội dung của họ trở nên xứng đáng với sự tin tưởng đó. Những tổ chức tin tức lớn như nơi tôi từng làm việc, New York Times, hiện nay đã đăng tải thông tin về trình độ và kinh nghiệm của các phóng viên ngay bên cạnh tên bài viết, đồng thời giải thích chi tiết hơn về cách họ xác minh những gì họ đưa tin. Họ cũng mời độc giả phản hồi và sẵn sàng trả lời các phản hồi đó. (Tuy nhiên, vị trí public editor đã bị bãi bỏ vào năm 2017, thay vào đó là một loạt ý kiến đa chiều từ độc giả.)

Hai thập kỷ qua cũng chứng kiến sự gia tăng đáng khích lệ của các hoạt động kiểm tra sự thật một cách có hệ thống. Các tờ báo và dịch vụ tin tức như Associated Press và Reuters giờ đây thường xuyên đính kèm các phần kiểm tra sự thật bên cạnh các tin tức, một hình thức trách nhiệm ngày càng trở nên thiết yếu trong kỷ nguyên của ông Trump. Các tổ chức phi lợi nhuận như FactCheck.org, PolitiFact và MediaWise chuyên truy tìm và vạch trần những thông tin sai lệch lan truyền mạnh mẽ.

Nhưng việc kiểm tra sự thật là chưa đủ. Peter Adams, phó chủ tịch cấp cao của tổ chức phi lợi nhuận News Literacy Project, chỉ ra rằng những kẻ lan truyền thông tin sai lệch “có thể tạo ra thông tin giả nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ mà các nhà kiểm tra sự thật có thể bác bỏ chúng.” Việc kiểm tra sự thật, đặc biệt trên truyền hình, thường diễn ra sau khi sự việc đã lan truyền và không có sức hấp dẫn như những đồn đoán giật gân. Đối mặt với sự thật, những kẻ lan truyền thông tin sai lệch thậm chí còn cố tình khẳng định thêm: “‘Ồ, các nhà kiểm tra sự thật nói rằng điều này sai… Chính điều đó cho thấy nó đúng! Hãy chia sẻ rộng rãi!’”

“Điều này khiến nhiều nhà kiểm tra sự thật cảm thấy như họ đang chơi một trò chơi vô vọng, giống như đánh búa đập chuột (Whac-A-Mole),” Adams chia sẻ với tôi qua email.

NewsGuard không chỉ dừng lại ở việc kiểm tra sự thật mà còn giám sát toàn bộ hệ sinh thái truyền thông. Dự án này sử dụng một đội ngũ nhà báo chuyên nghiệp để đánh giá mức độ đáng tin cậy của các nguồn tin tức và các tài khoản mạng xã hội liên quan trên thang điểm từ 0 đến 100. Điểm số được dựa trên việc các nhà cung cấp thông tin có tuân thủ những nguyên tắc cơ bản của báo chí trung thực hay không, như thừa nhận và sửa chữa sai sót, ghi rõ ràng các bài viết ý kiến, công khai quyền sở hữu và nguồn tài trợ, tiết lộ xung đột lợi ích, v.v.

Khách hàng của NewsGuard không chỉ bao gồm các cơ quan báo chí và trang tổng hợp tin tức, mà còn có cả các nhà quảng cáo, những người muốn tránh làm hoen ố thương hiệu của mình bằng cách không để quảng cáo xuất hiện bên cạnh các tuyên bố phi lý như “Hillary Clinton là kẻ đứng sau một đường dây ấu dâm toàn cầu” hoặc “cuộc thảm sát tại trường tiểu học Sandy Hook là do chính phủ dàn dựng để thúc đẩy kiểm soát súng.”

Phần lớn quảng cáo trên internet hiện nay được đăng tải bởi các chương trình tự động, vốn chỉ nhắm đến việc tối đa hóa tương tác mà không quan tâm đến tính xác thực. Những người chỉ trích sự tự do vô tội vạ trên mạng xã hội lập luận rằng, với nền dân chủ đang bị đe dọa, chính phủ cần phải áp đặt một số trách nhiệm và quy định nhất định.

Một mục tiêu chính trong tranh luận hiện nay là Mục 230 của Đạo luật Chuẩn mực Truyền thông (Communications Decency Act) năm 1996, một điều khoản ban đầu được thiết kế để bảo vệ quyền tự do ngôn luận mạnh mẽ trên internet. Trên thực tế, theo Mục 230, các nền tảng kỹ thuật số lớn không bị xem là nhà xuất bản mà chỉ như các kênh trung lập, giống như Dịch vụ Bưu chính Mỹ (USPS) hay các nhà mạng viễn thông, và không phải chịu trách nhiệm pháp lý đối với các nội dung xúc phạm được truyền tải trên hệ thống của họ. Quyền miễn trừ này là một món quà vô giá đối với các nền tảng đó.

Năm 2023, Dominion Voting Systems đã dàn xếp một vụ kiện phỉ báng chống lại Fox News vì đăng tải những cáo buộc sai sự thật rằng các máy bỏ phiếu của công ty này được lập trình để chuyển đổi phiếu bầu từ Trump sang Biden. Fox đồng ý trả cho Dominion 787,5 triệu USD. Những tuyên bố mang tính phỉ báng này cũng được lan truyền trên Facebook, Twitter và YouTube, nhưng các nền tảng này được bảo vệ bởi Mục 230, nên không phải chịu trách nhiệm pháp lý.

Trái ngược với hình ảnh những trung gian thụ động, các nền tảng trực tuyến thực chất khuếch đại và định hướng nội dung để tối đa hóa lượng truy cập và lợi nhuận. Tôi luôn thận trọng với các biện pháp có thể làm tổn hại quyền tự do ngôn luận, nhưng rõ ràng có lý do chính đáng để hạn chế quyền miễn trừ pháp lý của các nền tảng số, ít nhất là đối với các nội dung trả phí, bao gồm quảng cáo chính trị, và các thuật toán làm tràn ngập hộp thư của chúng ta với những nội dung mang tính kích động.

Về cơ bản, điều này có nghĩa là cần buộc các nền tảng chịu trách nhiệm khi họ hành xử như các nhà xuất bản.

Brill đưa ra một cách tiếp cận sáng tạo để vượt qua rào cản của Mục 230: coi những cam kết mà các nền tảng số đưa ra trong phần điều khoản sử dụng như những hợp đồng ràng buộc. Điều gì sẽ xảy ra nếu Ủy ban Thương mại Liên bang (FTC) hoặc các cơ quan bảo vệ người tiêu dùng thực thi những cam kết thường thấy trong điều khoản dịch vụ, như việc tránh các nội dung kích động bạo lực, đưa ra các tuyên bố nguy hiểm về sức khỏe hoặc vi phạm các tiêu chuẩn cộng đồng? Hoặc nếu Đạo luật Đăng ký Tác nhân Nước ngoài (FARA) buộc các YouTuber phải công khai nguồn tài trợ từ các cơ quan tình báo nước ngoài?

Tuy nhiên, các đề xuất nhằm bãi bỏ hoặc sửa đổi Mục 230, hoặc lách luật thông qua các cơ quan quản lý, đều gặp phải sự phản đối mạnh mẽ từ ngành công nghệ với nguồn tài trợ dồi dào, cáo buộc từ cánh hữu rằng đây là sự thức tỉnh mang tính bài xích phe bảo thủ (anti-conservative wokeness), và một số lo ngại chính đáng về quyền tự do ngôn luận theo Tu chính án thứ nhất.

Một giải pháp thay thế cho việc quản lý là trợ cấp cho các nhà cung cấp tin tức đáng tin cậy. Điều này không phải là không có tiền lệ. Các đài phát thanh công cộng như PBS và BBC thường xuyên đứng đầu danh sách các nguồn tin tức đáng tin cậy nhất. Ngày càng có nhiều tổ chức báo chí phi lợi nhuận dựa vào các khoản quyên góp được khấu trừ thuế để hỗ trợ chi phí cao cho báo chí chất lượng. (Tôi từng là tổng biên tập sáng lập của một trong số đó, Marshall Project, chuyên đưa tin về hệ thống tư pháp hình sự.)

Dự án Báo chí Mỹ (American Journalism Project), được mệnh danh là “quỹ đầu tư từ thiện,” rót vốn vào một danh mục các tổ chức báo chí phi lợi nhuận độc lập ở địa phương, một loại hình báo chí đặc biệt dễ bị tổn thương nhưng đóng vai trò như những “người giám sát” đối với chính quyền địa phương và tạo ra cảm giác gắn kết cộng đồng. Năm 2023, AJP đã hỗ trợ gần 600 nhà báo làm việc toàn thời gian tại các tòa soạn địa phương. Đây mới chỉ là bước khởi đầu.

Nhà báo Nicholas Lemann, cựu trưởng khoa Trường Báo chí Đại học Columbia, đề xuất một thỏa thuận trong đó các tổ chức báo chí chấp nhận một mức độ quản lý nhất định để đổi lấy những lợi ích của địa vị chuyên nghiệp. Ông nói: “Câu hỏi đặt ra là liệu việc phân biệt rõ ràng hơn giữa tự do ngôn luận và tự do báo chí có thể không chỉ giúp củng cố ngành báo chí mà còn cải thiện nó, làm cho báo chí trở nên hữu ích hơn cho xã hội bằng cách nâng cao tiêu chuẩn. Điều này sẽ không dẫn đến việc đàn áp quyền tự do ngôn luận của bất kỳ ai… nhưng nó sẽ tạo ra một sự phân loại ý nghĩa cho các nhà báo, làm cơ sở không chỉ cho các đặc quyền pháp lý mà còn cho những chính sách và hỗ trợ tài chính đặc biệt.”

Mặt khác của việc cải thiện nguồn cung cấp tin tức đáng tin cậy là nâng cao khả năng tiêu thụ thông tin của chính chúng ta.

Năm 2008, Alan Miller, một nhà báo từng đoạt giải Pulitzer của Los Angeles Times, đã khởi xướng Dự án Hiểu biết về Tin tức (News Literacy Project), nơi chuyên vạch trần các tin đồn lan truyền dưới chuyên mục RumorGuard. Tuy nhiên, sứ mệnh chính của dự án là cung cấp cho giáo viên trung học cơ sở và trung học phổ thông các kế hoạch bài học trực tuyến miễn phí, giúp đào tạo học sinh trở thành những người đọc thông tin có tư duy phản biện. (Tiết lộ: Tôi đã từng quyên góp cho Dự án Hiểu biết về Tin tức.)

Trong năm học 2023-2024, hơn 19.000 nhà giáo dục trên khắp nước Mỹ đã sử dụng lớp học ảo và các công cụ phát triển chuyên môn của NLP để giảng dạy các bài học về hiểu biết tin tức cho hơn 475.000 học sinh. Học sinh được học cách phân biệt tin tức với quảng cáo và vận động, cách thu thập và xác minh thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, cách phát hiện sự thiên vị và kiểm soát ý kiến cá nhân, cũng như cách cung cấp ngữ cảnh phù hợp. Các em cũng tìm hiểu sức hấp dẫn của các thuyết âm mưu và nghiên cứu về các bảo vệ pháp lý của Tu chính án thứ nhất. Miller đúng khi coi hiểu biết về tin tức là “một kỹ năng sống thiết yếu” và vận động để nhiều bang đưa nội dung này vào các tiêu chuẩn học tập bắt buộc. NLP gần đây đã đạt được thỏa thuận hợp tác với Học khu Thống nhất Los Angeles, khu học chánh lớn thứ hai tại Mỹ, nhằm đảm bảo rằng học sinh được dạy về hiểu biết truyền thông trước khi tốt nghiệp trung học.

“Những tổ chức như News Literacy Project làm được rất nhiều điều tuyệt vời,” Michelle Lipkin, giám đốc điều hành của Hiệp hội Quốc gia về Giáo dục Hiểu biết Truyền thông (National Association for Media Literacy Education), chia sẻ. “Nhưng đây vẫn chưa phải là một ưu tiên quốc gia. Nó vẫn chủ yếu xuất phát từ các sáng kiến cấp cơ sở.”

Thật vậy, một nhóm vận động có tên Media Literacy Now đã lập chỉ số toàn cầu về hiểu biết truyền thông, sử dụng các yếu tố như tự do báo chí, trình độ giáo dục và sự tham gia của công dân để tính toán mức độ mà một quốc gia có thể chống lại thông tin sai lệch. Mỹ xếp thứ 15 trong số 44 quốc gia, tụt hậu so với phần lớn các nước châu Âu. “Bạn nghĩ rằng điều này sẽ là hiển nhiên,” Lipkin nói với tôi, “nhưng có rất nhiều cạnh tranh về không gian giáo dục và nguồn lực. Cũng có sự phản đối từ phe cánh hữu, cho rằng [hiểu biết truyền thông] là một lý tưởng mang tính tự do.”

Tất nhiên, điều đó đúng mà.

Trong một thế giới nơi tin tức được truyền tải qua các video trên TikTok, Instagram, Facebook và các “buồng vang” khác, nơi chuyên môn bị nghi ngờ, và chế độ ăn thông tin của chúng ta ngày càng bị các thuật toán ẩn danh và trí tuệ nhân tạo định hướng, bất kỳ sự tự mãn nào về tình trạng của nền dân chủ, chứ chưa nói đến tự do báo chí, đều là một sai lầm. Niềm tin không thể được tạo ra chỉ bằng những suy nghĩ lạc quan, nhưng nó có thể được xây dựng lại, từng chút một.

Chúng ta sẽ không thể quay lại thời đại của Walter Cronkite, nhưng các nhà cung cấp tin tức tốt nhất sẽ giành được niềm tin bằng cách minh bạch và có trách nhiệm hơn. Tôi hy vọng rằng thế hệ người tiêu dùng tin tức tiếp theo sẽ có khả năng phân biệt được sự khác nhau.

(Bill Keller/Blomberg)

Vào tháng 4 năm 2023, nền tảng bản tin Substack đã nhận được một đề xuất bất ngờ từ Elon Musk, người vừa mua lại Twitter.

Ông Musk nói thẳng là muốn mua Substack. Vào thời điểm đó, ông đang cố gắng tăng cường các gói đăng ký trả phí trên mạng xã hội, hiện được gọi là X, vốn từ lâu đã tự xác định là “quảng trường toàn cầu” cho tin tức chính trị và tranh luận. Gói đăng ký trả phí là cốt lõi trong hoạt động kinh doanh của Substack.

Vị tỷ phú đã đưa ra đề xuất mua lại trong một cuộc gọi với Chris Best, giám đốc điều hành của Substack, gợi ý rằng ông Best có thể đảm nhiệm chức vụ giám đốc điều hành của công ty sau khi kết hợp, theo ba người biết rõ cuộc trò chuyện.

Ông Best từ chối chấp nhận đề xuất trên và cuộc thảo luận ngắn ngủi đã kết thúc. Sau đó, Substack đã bắt đầu một sứ mệnh mới: thu hút những người quan tấm đến chính trị khỏi các mạng xã hội như X.

Hàng chục nghìn bản tin miễn phí và trả phí được xuất bản trên Substack mỗi ngày về các chủ đề đa dạng như công thức làm salad, chiến lược Bitcoin và thời trang cổ điển. Nhưng xét về lượng độc giả và doanh thu, danh mục được đánh giá cao nhất của nền tảng này là chính trị. Substack ngày càng tự quảng cáo mình là nơi phân tích thuyết phục và thảo luận văn minh — một giải pháp thay thế cho sự suy tàn của diễn ngôn truyền thông xã hội.

Hamish McKenzie, đồng sáng lập Substack, cho biết trong một cuộc phỏng vấn: “Có một nhu cầu cấp thiết về một nền tảng chất lượng với những tiếng nói đáng tin cậy, nơi các cuộc thảo luận, tranh luận, bất đồng chính trị chân thành có thể diễn ra mà không bị mất hút vào hư không hoặc diễn ra trên một nền tảng liên tục xảy ra đấu dao và đấu khẩu”.

Nền tảng này không gặp vấn đề gì trong việc tuyển dụng những ngôi sao - những người có nội dung giúp Substack trở nên quan trọng hơn trong các cuộc thảo luận về bầu cử và kiếm được hàng triệu đô la tiền doanh thu đăng ký cho những nỗ lực của họ.

Các nhà xuất bản hàng đầu bao gồm Nate Silver, chuyên gia thăm dò ý kiến, người đã thu hút được nhiều người đăng ký mới ngay cả khi ông tăng gấp đôi giá trước mùa bầu cử; Mehdi Hasan, phát thanh viên tiến bộ, người đã thành lập công ty truyền thông của riêng mình sau khi MSNBC hủy chương trình của ông, sau đó đưa bảng xếp hạng của Substack lên cao; và The Bulwark, một tập thể bình luận trung hữu sở hữu kênh nội dung đã phỏng vấn Phó Tổng thống Kamala Harris và cựu hạ nghị sĩ Liz Cheney trong chiến dịch tranh cử của bà Harris vào tháng 10/2024.

Tuy nhiên con đường của Substack đang rất gập ghềnh. Mô hình dự đoán của ông Silver vào đêm bầu cử quá trục trặc và không chính xác đến nỗi ông đã gỡ bỏ nó. Vẫn còn bóng ma về tổn hại danh tiếng từ quyết định của Substack vào năm ngoái, khi cho phép phát ngôn có liên quan đến Đức Quốc xã và chủ nghĩa dân tộc da trắng. Và sau đó là câu hỏi về tài chính của công ty: Substack không có lãi, và không rõ liệu “ dựa vào chính trị “ có phải là con đường dẫn đến lợi nhuận hay không, đặc biệt là khi cuộc bầu cử tổng thống Mỹ 2024 đã kết thúc.

Substack, được thành lập tại San Francisco vào năm 2017, ban đầu thu hút được vốn từ các nhà đầu tư mạo hiểm nổi tiếng, bao gồm Andreessen Horowitz và Y Combinator, một công ty hỗ trợ khởi nghiệp.

Nỗ lực gần đây của nền tảng này trong chính trị bắt đầu vào tháng 9 năm ngoái khi ông McKenzie viết trong một bản ghi nhớ, rằng ông muốn chiến dịch tranh cử tổng thống năm 2024 trở thành “cuộc bầu cử Substack”. Một phần là phản ứng trước động thái của các nền tảng công nghệ như Meta khi giảm bớt nội dung chính trị trên Facebook và Instagram.

“Họ đã hoàn toàn rút lui và tạo ra một cơ hội lớn cho chúng tôi”, Catherine Valentine - người đứng đầu bộ phận chính trị của Substack, cho biết. Bà Valentine, từng là nhà sản xuất chương trình tại CNN và là người phụ trách quan hệ công chúng cho tờ The Washington Post, được giao nhiệm vụ xây dựng hồ sơ của Substack trong thế giới chính trị — một thế giới xoay quanh Twitter trong nhiều năm.

Substack đã có sản phẩm giống Twitter của riêng mình: Notes, một tính năng để gửi các bài đăng nhanh, ngắn hơn bản tin. Lời đề nghị của ông Musk với Substack đã đến ngay trước khi nền tảng này ra mắt Notes.

Sau khi Notes ra mắt, một cuộc đấu khẩu nhỏ đã nổ ra: X tạm thời chặn các liên kết của Substack và ông Musk gọi Notes là “bản sao của Twitter”. Sự ganh đua vẫn tiếp diễn, ít nhất là ở một phía: Tháng này, ông McKenzie công khai gọi ông Musk là một người “có nhiều xung đột lợi ích hơn El Chapo”.

Ông Musk không trả lời yêu cầu bình luận.

Trong khi các giám đốc điều hành mải mê tranh luận, các nhà văn và nhà sáng tạo hàng đầu của Substack đã phát triển mạnh. Trong các danh mục chính trị và tin tức, hơn 30 ấn phẩm nội dung kiếm được ít nhất 1 triệu đô la mỗi năm, theo số liệu từ Substack. Các hoạt động này có quy mô từ một nhân viên đến hàng chục nhân viên.

“Đó là khoản tiền rất tốt, và chắc chắn là nhiều hơn số tiền tôi kiếm được khi làm việc cho một mạng lưới truyền thông nào khác,” ông Silver, người có ấn phẩm Silver Bulletin , được xếp hạng thứ ba trên bảng xếp hạng chính trị của Substack với khoảng 282.000 người đăng ký, cho biết.

Trong khi ông Silver từ chối cung cấp số liệu cụ thể về bản tin của mình, ấn phẩm The Bulwark — hiện đang xếp hạng số 4 — cho biết họ đã tạo ra khoảng 6 triệu đô la doanh thu gộp hàng năm. Ấn phẩm Zeteo của ông Hasan, được xếp hạng thứ năm, tạo ra khoảng 3,9 triệu đô la.

Những khoản thu nhập trên không chuyển thành lợi nhuận cho Substack. Với bốn triệu người đăng ký trả phí, nền tảng này vượt xa số lượng đăng ký so với các ấn phẩm có ảnh hưởng như The Washington Post, The Atlantic và The New Yorker. Nhưng Substack, nơi kiếm tiền bằng cách lấy 10 phần trăm thu nhập của mỗi trang nội dung, tạo ra ít doanh thu trên mỗi khách hàng hơn các ấn phẩm đó.

Substack đã lỗ 22 triệu USD trong năm 2021 – năm cuối cùng có thông tin tài chính chi tiết được công bố – vì chi phí hoạt động cao hơn rất nhiều so với doanh thu từ phí đăng ký. Hiện tại, Substack vẫn chưa có lợi nhuận, nhưng theo một nguồn tin quen thuộc, khoản lỗ đã giảm dần trong hai năm qua. Đến nay, công ty đã huy động được khoảng 100 triệu USD, với lần gọi vốn gần nhất định giá công ty ở mức hơn 650 triệu USD sau khi nhận vốn.

Hai năm trước, sau khi từ bỏ kế hoạch huy động thêm vốn, Substack đã sa thải 14% nhân viên và cắt giảm đáng kể việc chi các khoản tiền lớn để thu hút các nhà văn tham gia. Năm ngoái, công ty đã kêu gọi chính các nhà văn của mình tham gia vào một vòng gọi vốn cộng đồng và huy động được 7,8 triệu USD.

Substack từ chối cung cấp thông tin tài chính được cập nhật, và một số nhà đầu tư trong vòng cộng đồng cho biết họ cảm thấy không hài lòng vì công ty không chia sẻ số liệu tài chính mới nhất với họ. Ông McKenzie cho biết trong một tuyên bố rằng công ty có thể đạt lợi nhuận nếu muốn, nhưng hiện tại họ đang tập trung vào việc “đầu tư và tiếp tục phát triển doanh nghiệp.”

Nhiều tác giả nổi bật trên Substack là những người từng làm việc trong các cơ quan truyền thông lớn nhưng phải rời đi – do bị cắt giảm ngân sách hoặc do xung đột về ý tưởng tại các cơ quan hoặc mạng lưới truyền thống. Tuy nhiên, những nhân vật nổi tiếng hiện tại trong ngành truyền thông, như Chuck Todd, nhà phân tích chính trị hàng đầu của NBC News, và Ezra Klein, người dẫn chương trình podcast về chính trị của The New York Times, đến nay vẫn chưa tham gia Substack.

Theo ý kiến của hàng chục người là chủ các ấn phẩm trên Substack, giá trị của nền tảng này nằm ở sự hỗ trợ cá nhân hóa và khả năng đề xuất nội dung hiệu quả. Substack cho biết, mạng lưới giới thiệu nội bộ của họ đã mang lại hơn 30% số lượng đăng ký trả phí mới.

Ngoài ra, nền tảng này cũng nhấn mạnh vào việc tạo ra các cuộc thảo luận “xây dựng” – nhiều người đăng ký trả phí chỉ để có quyền bình luận và trò chuyện. Meghan McCain, một nhà bình luận bảo thủ, đã tham gia Substack vào tháng 10 sau khi được công ty mời gọi trong thời gian dài. Bà cho biết mình thích Substack hơn X, nơi bà thường xuyên nhận được những tin nhắn “kinh khủng” về gia đình hoặc ngoại hình của mình.

Một số kênh nội dung đã chuyển sang Substack sau khi gặp khó khăn với nội dung chính trị (bị giảm kiếm tiền), bị ưu tiên thấp hơn hoặc bị xóa trên các nền tảng khác. Ví dụ, ông Hasan cho biết ông cảm thấy yên tâm khi tham gia Substack vì được đảm bảo rằng nền tảng này sẽ không “đóng cửa” các bài viết ủng hộ Palestine.

Chính sách tự do ngôn luận của Substack đôi khi cũng gây ra tác dụng ngược. Một cuộc phản đối nhỏ đã xảy ra khi tạp chí The Atlantic đưa tin rằng mặc dù Substack cổ vũ cho sự lịch sự, nền tảng này cũng đang lưu trữ hơn một chục bản tin có chứa “các biểu tượng Đức Quốc xã công khai”.

Cuộc tranh cãi này đã thúc đẩy Casey Newton, một nhà văn công nghệ nổi tiếng, chuyển bản tin của mình sang nền tảng đối thủ, Ghost. Heather Cox Richardson – một nhà sử học và là tác giả nổi bật trên Substack với hơn 1,7 triệu người đăng ký – cũng từng cân nhắc rời khỏi nền tảng vào cùng thời điểm đó. Tuy nhiên, cuối cùng bà vẫn ở lại. (Bà Richardson không trả lời các yêu cầu bình luận.)

Một số tác giả rời khỏi Substack vẫn gặt hái thành công. Stephen Hayes, cựu biên tập viên của The Weekly Standard, một tạp chí tin tức bảo thủ, cho biết ấn phẩm của ông, The Dispatch, đã mở rộng kể từ khi rời khỏi Substack vào năm 2022. Trước khi chuyển sang xây dựng trang web riêng, The Dispatch là ấn phẩm chính trị và tin tức phổ biến thứ hai trên Substack.

Ông Silver - chủ của ấn phẩm Silver Bulletin, đã làm rõ rằng ông không có ý định rời khỏi Substack. Sau cuộc bầu cử tổng thống Mỹ 2024, ông đã hoàn tất một khoản đầu tư cá nhân vào Substack. Mặc dù không tiết lộ số tiền đầu tư hay mức định giá hiện tại của công ty, ông cho biết mình đã được tiếp cận thông tin một cách không chính thức, cùng với một số nhà xuất bản hàng đầu khác trên Substack. Theo Axios, vòng gọi vốn này đã huy động được khoảng 10 triệu USD.

“Nếu bạn là người có tên tuổi, giỏi viết lách và am hiểu lĩnh vực mà mọi người quan tâm thì về cơ bản bạn có thể tự kinh doanh khá tốt trên Substack”, ông Silver nói.

Lời khuyên duy nhất của ông là “hãy thường xuyên viết blog”.

(Nytimes)