Chuyển động

LinkedIn ra mắt “Premium Creator Sponsorships” — cánh cửa mới cho B2B creator

Nguồn: Social Media Today / Net Influencer | Đọc bài gốc →

LinkedIn vừa ra mắt Premium Creator Sponsorships with Top Voices 360 — cho phép thương hiệu đặt quảng cáo bên cạnh nội dung của các creator có tầm ảnh hưởng lớn nhất trên nền tảng. Đồng thời, công cụ BrandLink cũng được mở rộng, cho phép đặt video ads cạnh nội dung publisher.

Tại sao quan trọng: LinkedIn đang nghiêm túc xây dựng hệ sinh thái creator kiếm tiền. Nếu bạn là creator trong lĩnh vực B2B, truyền thông, hoặc kinh doanh — đây là thời điểm đầu tư vào LinkedIn trước khi cuộc cạnh tranh trở nên khốc liệt hơn.

GPT-5 xác nhận ra mắt tháng 4/2026 — đa phương thức toàn diện

Nguồn: Smart AI for Biz | Đọc bài gốc →

OpenAI xác nhận GPT-5 sẽ ra mắt trong tháng 4/2026, tích hợp xử lý đồng thời văn bản, hình ảnh, âm thanh và video trong một mô hình duy nhất. Giá dự kiến tương đương GPT-4 hiện tại.

Tại sao quan trọng: Một AI có thể xử lý đồng thời script, thumbnail, voiceover, và storyboard trong một luồng làm việc sẽ thay đổi đáng kể quy trình sản xuất nội dung. Đây là thời điểm tốt để chuẩn bị và thử nghiệm sớm.

TikTok Shop dự báo vượt Target và Costco về thương mại điện tử cuối 2026

Nguồn: EMARKETER | Đọc bài gốc →

Doanh số thương mại điện tử của TikTok Shop tại Mỹ được dự báo đạt $23,4 tỷ trong năm 2026, tăng 48% so với cùng kỳ — đủ để vượt qua Target, Costco, Best Buy và Kroger. eMarketer

Tại sao quan trọng: Social commerce không còn là thực nghiệm — nó đang trở thành kênh mua sắm chính thống. Creator nào tích hợp sản phẩm vào nội dung một cách tự nhiên sẽ hưởng lợi lớn từ làn sóng này.

Podcast host đang là loại influencer được tin tưởng nhất — hơn cả mạng xã hội

Nguồn: EMARKETER / Acast | Đọc bài gốc →

56% người nghe podcast hàng tuần cho rằng podcast host là loại influencer quan trọng nhất với họ — gần gấp 3 lần so với social media influencer thông thường. Và 67% người nghe podcast toàn cầu đã từng mua hàng trực tiếp vì lời khuyên của podcast host. eMarketer

Tại sao quan trọng: Nếu bạn đang phân vân có nên làm podcast không — đây là câu trả lời. Không định dạng nào xây được mức độ tin tưởng cao hơn audio dài tập.

Micro và nano creator chiếm 45,5% ngân sách influencer marketing 2026

Nguồn: EMARKETER Creator Economy 2026 | Đọc bài gốc →

Micro và nano influencer sẽ chiếm 45,5% tổng chi tiêu influencer marketing trong năm 2026 eMarketer — phản ánh xu hướng brands ưu tiên tương tác thật hơn là độ phủ rộng.

Tại sao quan trọng: Creator nhỏ đang nhận được tỷ lệ ngân sách lớn nhất trong lịch sử. Nếu bạn có 5.000–100.000 followers và một cộng đồng thật sự gắn kết, bạn đang ở đúng vị trí đúng thời điểm.

SPOTLIGHT

Kỹ thuật để lại “dấu vân tay” trong nội dung

Dựa trên cảnh báo của Reuters Institute về sự mệt mỏi với nội dung AI tạo ra, kỹ năng thực chiến quan trọng nhất mộtngười sáng tạo nội dung cần rèn luyện chính là: Để lại dấu ấn con người.

Tại sao đây là kỹ năng thực chiến “vàng”?

Năm 2026, nội dung sạch và chuẩn chỉnh sẽ do AI đảm nhiệm. Thứ duy nhất người ta sẵn sàng trả tiền là trải nghiệm cá nhân độc bản.

Cách thực hiện:

1. Lồng ghép “Tôi”: Thay vì viết “Thị trường đang thay đổi”, hãy viết “Chiều nay khi đang ngồi cà phê, tôi chợt nhận ra thị trường đang thay đổi vì...”. AI không thể ngồi cà phê và không thể “chợt nhận ra”.

2. Kể về những thất bại: AI được lập trình để đúng. Con người thì không. Việc bạn chia sẻ về một bài viết bị flop hoặc một sự cố check nguồn sai sẽ tạo nên sự chân thật và gắn kết cực mạnh.

3. Tư duy phản biện: Đừng chỉ tóm tắt tin tức. Hãy đưa ra quan điểm cá nhân, dù nó gây tranh luận. Một người sáng tạo nội dung có chính kiến luôn hấp dẫn hơn một cỗ máy tổng hợp tin.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Trong kỷ nguyên của những bản sao hoàn hảo, sự nguyên bản đầy khuyết điểm của bạn là một tài sản.

Chuyển động

Instagram ra mắt tính năng “Spotlight” & “Rewatch” độc quyền cho Stories trả phí

Nguồn: Social Media Today | Đọc bài gốc →

Instagram vừa bổ sung hai tính năng mới dành cho người dùng trả phí: Spotlight và Rewatch — giúp creator khai thác Stories hiệu quả hơn và tăng giá trị giữ chân người đăng ký.

Tại sao quan trọng: Platform đang dần monetize các tính năng nâng cao. Creator nào xây dựng tệp subscriber trả phí sẽ có thêm công cụ phân biệt với tài khoản miễn phí — đây là xu hướng “creator subscription” đang tăng tốc mạnh.

Substack Notes đang là công cụ tăng trưởng số 1 cho writer

Nguồn: Thrive with Carrie / Substack | Đọc bài gốc →

Substack Notes — luồng bài ngắn kiểu mạng xã hội ngay trong nền tảng — đang được nhiều creator dùng để kiếm hàng trăm subscriber mới mỗi tháng chỉ bằng cách đăng đều đặn, và được xác nhận là công cụ tăng trưởng số 1 trên Substack trong năm 2026.

Tại sao quan trọng: Nếu bạn đang dùng Substack mà chưa dùng Notes thường xuyên, bạn đang bỏ lỡ kênh discovery miễn phí lớn nhất của nền tảng này.

Làn sóng đóng cửa các cộng đồng Ebook lậu tại Việt Nam để tránh án bản quyền

Nguồn: VnExpress | Đọc bài gốc →

Nhiều nhóm chia sẻ sách điện tử (ebook) lậu quy mô lớn trên Facebook và Telegram tại Việt Nam vừa đồng loạt thông báo ngừng hoạt động hoặc chuyển sang chế độ riêng tư. Động thái này diễn ra trong bối cảnh các nhà xuất bản và cơ quan chức năng siết chặt việc kiểm soát bản quyền nội dung số, đồng thời áp dụng các biện pháp pháp lý mạnh tay hơn đối với hành vi phân phối tác phẩm không xin phép.

Tại sao quan trọng: Đây là tín hiệu rõ ràng về sự kết thúc của kỷ nguyên “nội dung miễn phí không phép” tại Việt Nam. Đối với những người sáng tạo nội dung trong lĩnh vực xuất bản và viết lách, sự thay đổi này tạo ra một “sân chơi sạch” hơn. Đây là thời điểm vàng để các tác giả dịch chuyển sang mô hình Self-publishing (Tự xuất bản), giúp bảo vệ chất xám và tối ưu hóa doanh thu mà không lo bị xâm phạm bản quyền tràn lan.

Reuters Institute - 2026 là năm của “Báo chí dựa trên bằng chứng”

Nguồn: Reuters Institute | Đọc bài gốc →

Báo cáo tiền kỳ cho năm 2026 chỉ ra rằng công chúng đang mất niềm tin vào các bản tin tổng hợp từ AI. Độc giả bắt đầu tìm kiếm các nhà báo có khả năng cung cấp bằng chứng hiện trường, hình ảnh chưa qua chỉnh sửa và phân tích có chữ ký cá nhân.

Tại sao quan trọng: Thế mạnh thông tin xác thực là “vũ khí” tối thượng của báo chí. Các nhà báo hãy luôn đưa ra bằng chứng hoặc trải nghiệm tác nghiệp thực tế vào bài viết để tạo sự khác biệt hoàn toàn với nội dung AI.

Khi uy tín là đơn vị tiền tệ mới

Trong bối cảnh tin giả và nội dung AI tràn lan, khái niệm “Thuế xác minh” (Verification Tax) đang trở nên đắt đỏ hơn bao giờ hết. Người sáng tạo nội dung không chỉ trả tiền bằng thời gian để viết, mà còn phải trả bằng công sức để chứng minh mình đúng.

3 bước thực chiến:

1. Check nguồn chéo: Đừng bao giờ đăng lại một tin tức mạng xã hội nếu chưa thấy nó xuất hiện trên ít nhất 2 nguồn tin uy tín.

2. Minh bạch quy trình: Hãy cho bạn đọc biết mình lấy thông tin từ đâu và kiểm chứng như thế nào.

3. Học cách nói “Tôi chưa biết”: Thay vì đưa tin không chắc chắn, hãy thừa nhận sự kiện đang diễn ra và bạn sẽ cập nhật sau khi có dữ liệu chính xác. Đây là cách người sáng tạo nội dung giữ uy tín lâu dài.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Trong kỷ nguyên tự động hóa, sự chính xác của con người là một mặt hàng xa xỉ.

Chuyển động

Facebook tung chương trình trả tiền để kéo creator từ TikTok & Instagram về

Nguồn: CNBC | Đọc bài gốc →

Meta vừa ra mắt Creator Fast Track, trả $1.000/tháng cho creator có 100K+ followers trên TikTok/Instagram/YouTube nếu họ đăng bài lên Facebook, và $3.000/tháng cho creator trên 1 triệu followers. Chương trình kéo dài 3 tháng kèm boost reach “vĩnh viễn”.

Tại sao quan trọng: Đây là cơ hội arbitrage thực sự — Facebook đang trả tiền để bạn đăng nội dung vốn đã có sẵn. Nếu bạn đang có followers trên các nền tảng khác, đây là thời điểm tốt để thử nghiệm đa nền tảng.

Meta tích hợp Manus AI vào Instagram, Ads Manager và WhatsApp Business

Nguồn: SocialBee | Đọc bài gốc →

Meta đang mở rộng tích hợp Manus AI sang nhiều sản phẩm, bao gồm Instagram Creator Marketplace, Meta Ads Manager và WhatsApp Business. Đây là AI “agentic” có thể thực hiện nhiều bước công việc liên tiếp thay người dùng.

Tại sao quan trọng: Các công cụ AI ngay trong nền tảng bạn dùng hàng ngày đang trở nên mạnh hơn. Việc thành thạo AI tích hợp sẽ là lợi thế cạnh tranh lớn cho creator trong năm 2026.

Kinh tế sáng tạo toàn cầu dự báo vượt $250 tỷ năm 2026

Nguồn: SharkPlatform / FinancialContent | Đọc bài gốc →

Báo cáo mới nhất tổng hợp hơn 120 điểm dữ liệu: hơn 200 triệu người tự nhận là content creator, 50 triệu người làm chuyên nghiệp/bán chuyên nghiệp, và hơn 2 triệu creator đang kiếm thu nhập 6 con số/năm.

Tại sao quan trọng: Ngành đang lớn nhưng cũng đang trưởng thành — cạnh tranh tăng, nhưng cơ hội cho creator chuyên nghiệp cũng tăng theo.

Mạng xã hội thay thế tivi làm nguồn tin chính của gần 50% dân số

Nguồn: Sprout Social Q1 2026 Pulse Survey | Đọc bài gốc →

Khảo sát 2.000+ người dùng tại Mỹ, Anh và Úc: mạng xã hội đã vượt truyền hình để trở thành nguồn tin chính của gần một nửa dân số. Gen Z: 67%, Millennials: 61%.

Tại sao quan trọng: Nếu bạn làm nội dung thông tin/tin tức, đây là cơ hội khổng lồ. Người dùng đang muốn nhận tin từ creator, không phải từ tổ chức truyền thông lớn.

Fast Company: Patreon, Reddit, Tumblr dẫn đầu làn sóng “Authentic Social”

Nguồn: Fast Company | Đọc bài gốc →

Trong bối cảnh “AI fatigue” lan rộng, các nền tảng như Reddit, Tumblr, Letterboxd, Patreon đang nổi lên vì một điều duy nhất: sự thật từ con người. Fast Company nhận định đây là xu hướng đổi mới đáng chú ý nhất năm 2026 trong ngành social media.

Tại sao quan trọng: Người xem đang chạy trốn khỏi nội dung AI nhạt nhẽo. Creator nào giữ được giọng nói thật sẽ chiến thắng cuộc đua này.

Podcast chiếm sóng tại Liên hoan Phát thanh toàn quốc 2026

Sáng nay tại Việt Nam, thông tin từ ban tổ chức Liên hoan Phát thanh toàn quốc khẳng định Podcast sẽ là điểm nhấn chuyên môn lớn nhất năm nay. Đây là cơ hội để các nhà báo chuyển mình sang định dạng âm thanh số (Digital Audio).

• Chi tiết tại VietnamPlus

TikTok Shop tiến sát ngôi vị Top 3 bán lẻ toàn cầu

Báo cáo mới nhất từ Flywheel (30/03) dự báo ByteDance đang trên đà trở thành nhà bán lẻ lớn thứ 3 thế giới vào năm 2030. Tại Việt Nam và Đông Nam Á, TikTok Shop hiện chiếm 14,6% thị phần, biến “Social Commerce” từ xu hướng thành tiêu chuẩn bắt buộc cho Creator.

• Chi tiết tại We Do Marketing

Niềm tin “co lại”, và đó là tin tốt cho creator nhỏ

Phân tích chuyên sâu dựa trên: 2026 Edelman Trust Barometer Đọc bài gốc →

Bức tranh lớn:

Báo cáo Edelman Trust Barometer 2026 vừa công bố một phát hiện có thể thay đổi cách bạn xây dựng nội dung: 7/10 người trên thế giới đang ngần ngại tin tưởng những ai khác mình về giá trị và quan điểm. Không phải tin tức giả mạo làm người ta mất niềm tin — mà chính sự quá tải thông tin và cảm giác xa lạ với người tạo ra nó.

Điều này đang định hình lại hoàn toàn ai được tin tưởng:

• Không phải celebrity — quá xa, quá được dàn dựng

• Không phải thương hiệu lớn — quá chính thức, quá dửng dưng

• Mà là người quen, cộng đồng nhỏ, creator “cảm giác như bạn bè”

Điều này có nghĩa gì với creator?

Edelman gọi đây là thời đại của “trust brokering” — người kết nối sự tin tưởng. Creator thành công không phải là người broadcast thông tin rộng nhất, mà là người tạo cảm giác thân thuộc trong một nhóm nhỏ cụ thể.

3 hành động thực chiến bạn có thể làm ngay:

① Đừng cố nói chuyện với “tất cả mọi người” Hãy viết, quay, podcast như bạn đang nói chuyện với 100 người thực sự hiểu bạn — không phải 100.000 người xa lạ. Giọng nói riêng, góc nhìn riêng, thậm chí thuật ngữ nội bộ của cộng đồng bạn đều là tài sản.

② Chia sẻ lập trường, không chỉ thông tin Người dùng 2026 không thiếu thông tin — họ thiếu người đáng tin để diễn giải thông tin đó. Creator dám có quan điểm, dám phân tích, sẽ được tin tưởng hơn creator chỉ tổng hợp.

③ Xây “vòng tròn trong” trước khi mở rộng Newsletter, group riêng, cộng đồng trả phí nhỏ — những nơi mà người theo dõi cảm thấy họ là “người trong” đang ngày càng có giá trị hơn việc có nhiều follower thụ động.

Tin tưởng không biến mất, nó chỉ chuyển địa chỉ. Và địa chỉ mới của nó là những creator nhỏ, gần gũi, thật.

Kẻ mạnh không phải là kẻ có nhiều followers nhất, mà là kẻ có danh sách email chất lượng nhất.

Nghe có vẻ giống như một tình tiết trong chương trình truyền hình W1A. BBC vừa bổ nhiệm một Tổng giám đốc mới, người không hề có kinh nghiệm trong lĩnh vực báo chí, truyền hình hay thậm chí là chưa từng làm việc tại tập đoàn này. Tuy nhiên, khi nhìn vào sự thay đổi của bối cảnh truyền thông, bạn sẽ bắt đầu thấy logic đằng sau việc lựa chọn Matt Brittin, một cựu lãnh đạo của Google.

Vào tháng 12, lần đầu tiên lượng tiếp cận của YouTube tại Anh (51,9 triệu người) đã vượt qua tất cả các kênh của BBC cộng lại (50,8 triệu người), theo dữ liệu xếp hạng chính thức từ Barb. YouTube thuộc sở hữu của Alphabet, công ty mẹ của Google. Giống như nhiều tổ chức khác của chúng ta, BBC đã phải vật lộn để theo kịp tốc độ thay đổi này.

Khi còn ở Phố Downing, tôi đã cố gắng không phàn nàn về cách đưa tin của BBC, vì làm vậy chỉ thêm điên đầu. Nhưng đôi khi có những thứ quá sai lệch khiến tôi không thể không phản đối. Những lúc đó tôi thường xem qua ứng dụng của BBC vì đó là thứ tôi hay dùng; tại Số 10, tôi không có thời gian để nghe chương trình Today hay xem tin tức buổi tối.

Câu trả lời từ các lãnh đạo BBC gần như luôn giống nhau: “Ồ đừng lo, đó chỉ là nội dung trên web thôi, chúng tôi thực hiện rất khác trên các bản tin truyền hình”. Thật đáng kinh ngạc khi họ không nhận ra cách mọi người đang tiêu thụ tin tức hiện nay: một tiêu đề trên ứng dụng cũng quan trọng tương đương, nếu không muốn nói là hơn, một phóng sự dài hai phút rưỡi trên bản tin 6 giờ tối.

Mặc dù YouTube là một nền tảng chứ không phải một kênh truyền hình hay nhà sáng tạo nội dung, nhưng tầm ảnh hưởng của nó là rất lớn. Khoảng 94% người Anh có kết nối internet đều sử dụng nó. Trái với suy nghĩ của nhiều người, cách phổ biến nhất để xem YouTube là trên TV, chứ không phải laptop hay điện thoại. Điều này đặt nó vào thế cạnh tranh trực tiếp với các chương trình của BBC. Người dùng dành trung bình 51 phút mỗi ngày trên nền tảng này qua các thiết bị (không tính thời gian xem trên TV). Trên toàn cầu, YouTube tạo ra doanh thu lớn hơn cả Netflix.

Cách tập đoàn ứng phó với việc mất đi vị thế “nhà vô địch truyền thông” độc tôn tại Anh là một vấn đề sống còn. BBC không thể hy vọng cạnh tranh trực tiếp với một nền tảng như YouTube theo cách họ từng làm với các đài truyền hình thương mại trước đây.

Bằng việc bổ nhiệm Brittin, hội đồng quản trị BBC chắc hẳn hy vọng một người ngoài cuộc có thể nhìn thấy rõ hơn những việc cần làm so với một người trong cuộc vốn có tư duy bị đóng khung bởi tập đoàn. Cuộc bổ nhiệm đầu tiên của Brittin nên là một Phó Tổng giám đốc dày dạn kinh nghiệm để xử lý các vấn đề biên tập. Khi BBC gặp rắc rối nghiêm trọng — như vụ biên tập sai lệch về Tổng thống Trump trong chương trình Panorama dẫn đến sự sụp đổ của Tổng giám đốc tiền nhiệm — nguyên nhân luôn là do sai lầm trong đánh giá biên tập.

Nếu không có một người quyết tâm chuyển đổi từ “sự tự mãn mang tính hệ thống” sang “sự tự nhận thức mang tính hệ thống” và mang lại sự khách quan thực sự, những sai lầm này sẽ tiếp tục lặp lại. Việc Chính phủ muốn biến lần đánh giá hiến chương 10 năm này thành lần cuối cùng để tạo ra một cơ chế vĩnh viễn sẽ càng làm tăng thêm sự giám sát. Một số người sẽ nghi ngờ rằng chính phủ Công đảng đang cố gắng duy trì một quan điểm nhất định về vai trò của BBC. (Thành thật mà nói, việc Brittin từng làm việc cho các nhà xuất bản của tờ Daily Mirror và vừa được bổ nhiệm vào hội đồng quản trị của The Guardian cũng không giúp ích gì cho nghi ngờ này) .

Điều cấp thiết là Tổng giám đốc mới phải chọn và ủng hộ một người phó đủ can đảm để hỗ trợ những nội dung báo chí có thể gây khó chịu cho các đồng nghiệp, và từ bỏ tư duy đám đông trong phòng tin tức. Nếu muốn thành công, Brittin sẽ phải nhanh chóng hiểu rằng một số “người bạn” của BBC lại là mối đe dọa lớn hơn cho tương lai của nó so với các “kẻ thù”.

Trong bối cảnh mọi thứ thay đổi nhanh chóng, nhiều tổ chức thương mại sẽ cân nhắc đóng cửa các kênh truyền thống để chuyển hẳn sang kỹ thuật số. Nhưng đó không phải là lựa chọn của BBC: việc tắt BBC Two hay Radio 4 sẽ làm mất lòng những khán thính giả trung thành nhất. Tuy nhiên, cựu vận động viên chèo thuyền Olympic này phải đảm bảo rằng BBC sẽ hướng về nơi mà khán giả đang hiện diện.

Một trong những đặc quyền của một đài truyền hình công cộng là họ có thể tập trung vào cách tốt nhất để đưa nội dung đến với người dân thay vì chỉ lo cách kiếm tiền. Phản ứng của BBC đối với cuộc cách mạng phân phối này nên là một chiến lược song song:

• Đưa nhiều nội dung hơn lên YouTube.

• Xây dựng iPlayer không chỉ là nơi lưu trữ các chương trình của BBC, mà là nơi hội tụ của tất cả các nội dung văn hóa và truyền hình công cộng của Anh (từ Who Do You Think You Are? đến các vở kịch của Nhà hát Quốc gia).

Về mặt tài chính, tôi không thấy mô hình khả thi nào cho tổ chức này trong thập kỷ tới mà không cần đến ít nhất một phần kinh phí bắt buộc. Ngày càng có nhiều người Anh có thể hình dung ra cuộc sống mà không có BBC. Trái với thái độ của một số ngôi sao tại đây, tập đoàn này không có đặc quyền “mặc nhiên tồn tại” mãi mãi.

Nhưng tôi tin rằng BBC vẫn là một định chế quốc gia quý giá mà chúng ta nên tự hào khuyến khích và gìn giữ. Để làm được điều đó, Brittin phải bước ra ngoài và chứng minh giá trị của nó. BBC là chìa khóa cho sự thành công của các ngành công nghiệp sáng tạo, đóng góp hơn 120 tỷ bảng Anh vào kinh tế mỗi năm. Nó vẫn là một thành phần quan trọng trong sức mạnh mềm của đất nước và có khả năng độc đáo trong việc kết nối tất cả chúng ta.

Làm Tổng giám đốc BBC chưa bao giờ là một công việc dễ dàng. Từ Thủ tướng trở xuống, ai cũng có ý kiến về việc bạn đang làm. Nhưng Brittin có một nhiệm vụ thách thức đặc thù: ông phải tìm ra cách để truyền hình công cộng hoạt động hiệu quả trong kỷ nguyên số. Tương lai của phí giấy phép truyền hình và của chính BBC phụ thuộc hoàn toàn vào điều này.

(Nguồn: The Sunday Times)

Ông Matt Brittin là ai?

Matt Brittin (tên đầy đủ: Matthew John Brittin) sinh năm 1968, là một lãnh đạo doanh nghiệp lâu năm của Anh.

Một số thông tin chính:

Là cựu Chủ tịch Google khu vực châu Âu – Trung Đông – châu Phi (EMEA), làm việc tại Google gần 20 năm và rời công ty vào năm 2025.

Trước đó từng là Giám đốc Google UK và giữ nhiều vị trí lãnh đạo về chiến lược và vận hành.

Ông cũng từng là vận động viên chèo thuyền cấp quốc tế cho Anh và tham gia nhiều tổ chức, hội đồng quản trị truyền thông.

Ông được chọn làm tổng giám đốc mới của BBC (Director-General – vị trí lãnh đạo cao nhất của BBC).

Thông báo bổ nhiệm được công bố ngày 25/3/2026.

Ông sẽ thay thế Tim Davie và dự kiến chính thức nhận chức từ 18/5/2026.

Báo chí quốc tế nhấn mạnh ông là “một lãnh đạo công nghệ, không phải người xuất thân từ báo chí truyền hình”, nên việc bổ nhiệm này được xem là khá bất ngờ.

Xin chào. Chúc bạn một ngày Chủ nhật (29/03/2026) đầy cảm hứng. Hôm nay, chúng ta sẽ nhìn vào những chuyển dịch mang tính chiến lược của các nền tảng từ báo chí truyền thống cho đến mạng xã hội.

Chuyển động

Mạng xã hội

“Kỷ nguyên miễn trừ” kết thúc

Trong một phán quyết lịch sử vào ngày 28/03/2026 tại Los Angeles và New Mexico, bồi thẩm đoàn đã tuyên Meta và Alphabet (Google) phải chịu trách nhiệm pháp lý vì cố tình thiết kế các tính năng gây nghiện (addictive design) gây hại cho sức khỏe tâm thần trẻ em. Đây là đòn giáng mạnh vào Điều 230 (Section 230) vốn bảo vệ các nền tảng bấy lâu nay.

• Chi tiết tại Bank Policy Institute (28/03)

Thủ tướng Anh tuyên bố sẽ siết chặt các tính năng “Gây nghiện”

Trong một phát biểu mạnh mẽ vào chiều nay (29/03), Thủ tướng Anh Keir Starmer khẳng định chính phủ “sẽ phải hành động” để hạn chế các tính năng gây nghiện trên mạng xã hội. Đây là phản ứng trực tiếp sau các vụ kiện tại Mỹ, báo hiệu một làn sóng pháp lý mới nhắm vào thuật toán “giữ chân người dùng” toàn cầu.

• Chi tiết tại The Guardian (29/03)

Truyền thông

AnyMind Group ra mắt “AnyDigital Max” tối ưu UGC

Chiều ngày 27/03/2026, AnyMind Group đã công bố giải pháp mới sử dụng AI để tự động hóa việc thu thập và tối ưu hóa nội dung do người dùng tạo (UGC) cho các chiến dịch thương hiệu. Đây là công cụ quan trọng giúp các Agency tại Đông Nam Á quản trị hiệu quả của Creator ở quy mô lớn.

• Chi tiết tại Advertising Vietnam (27/03)

Khai mạc Ngày Quyền của Người tiêu dùng Việt Nam 2026

Sự kiện diễn ra tại Khánh Hòa từ ngày 27 đến 29/03 với chủ đề “An toàn thông tin - Xây dựng niềm tin”. Đối với các Creator mảng Review, đây là tín hiệu về việc thắt chặt tính minh bạch và bảo mật dữ liệu khách hàng trong các chiến dịch tiếp thị liên kết (Affiliate).

• Nguồn: Vietnam Law Magazine (29/03)

Báo chí

Cuộc khủng hoảng in ấn – 24/25 tờ báo lớn nhất Mỹ sụt giảm lượng lưu hành

Báo cáo mới nhất từ Press Gazette (vừa công bố ngày 27-28/03/2026) cho thấy một thực trạng khốc liệt: Hầu hết các tờ báo lớn, bao gồm cả The Post và LA Times, đều ghi nhận mức sụt giảm lưu hành bản in hai con số. Sự dịch chuyển sang “Digital-only” (thuần kỹ thuật số) không còn là lựa chọn mà là sự sống còn.

• Nguồn: MediaPost/Press Gazette (27/03)

Trung Đông - Thêm nhiều phóng viên thiệt mạng khi đang tác nghiệp

Thông tin đau lòng từ Lebanon chiều nay xác nhận thêm 3 nhà báo (bao gồm phóng viên kỳ cựu Ali Shaeb) đã thiệt mạng trong các cuộc không kích. Đây là lời nhắc nhở khốc liệt về sự nguy hiểm của nghề báo tại các điểm nóng xung đột trong năm 2026.

• Nguồn: WAMC News (29/03)

Xuất bản

Chiến lược “1.000 True Fans” quay trở lại làm ưu tiên số 1

Trong số podcast phát sóng ngày 26-28/03/2026, Jay Clouse (Creator Science) đã công bố sự thay đổi chiến lược lớn: Ngừng chạy theo các chỉ số viral đại trà để tập trung tối đa vào “1.000 người hâm mộ trung thành”. Ông nhận định năng lượng của Creator năm 2026 đang chuyển dịch từ “làm nội dung cho thuật toán” sang “xây dựng cộng đồng kín”.

• Nghe tại Creator Science Podcast (26/03)

Bản tin Substack “Lenny’s Newsletter” cán mốc doanh thu kỷ lục

Trong báo cáo chiều nay, Lenny Rachitsky (chủ nhân bản tin về Product Management hàng đầu thế giới) chia sẻ sự dịch chuyển sang mô hình “Lớp học cộng đồng” tích hợp ngay trong Substack. Đây là mô hình mà các “người gõ phím” chuyên sâu có thể học hỏi để tối ưu hóa doanh thu từ tri thức.

• Case Study tại Substack (29/03)

Nhân vật Creator nổi bật

Joy Sullivan (Nhà thơ kiêm Creator Substack)

Vừa xuất hiện trong buổi chia sẻ chuyên sâu cuối tuần này, Joy Sullivan đã minh chứng cho một mô hình thành công kỳ lạ: Cô không dùng “sự tổn thương” (vulnerability) làm mồi nhử trên mạng xã hội nhưng vẫn xây dựng được cộng đồng 23.000 người đăng ký trả phí trên Substack. Bài học từ cô là: Sáng tạo chuyên nghiệp (Craft) quan trọng hơn sự ồn ào (Clout).

Giám tuyển thông tin: Nghề của tương lai

Trong một thế giới mà AI có thể viết 1.000 bài báo mỗi phút, giá trị của người sáng tạo nội dung sẽ dịch chuyển từ “Người tạo ra thông tin” sang “Người giám tuyển thông tin” (Content Curator).

Tại sao vấn đề này quan trọng?

Người xem hiện nay không thiếu thông tin, họ thiếu sự tin cậy và thời gian. Ví dụ nếu bạn là một chuyên gia chứng khoán và mỗi sáng sớm bạn lọc ra 5 tin quan trọng nhất trong ngày cho cộng đồng của mình, bạn đang cung cấp một dịch vụ “Tiết kiệm thời gian và đảm bảo sự chính xác”.

Cách bạn áp dụng:

1. Xây dựng “Taste” (Gu): Đừng chỉ tổng hợp tin, hãy cho độc giả biết tại sao tin đó quan trọng với họ. “Gu” thẩm mỹ và tư duy chuyên môn của bạn là thứ AI không thể sao chép.

2. Mô hình “Signal over Noise”: Bên cạnh các tin tức cần đọc, hãy luôn có một phần “Tại sao bạn nên bỏ qua tin này” – việc giúp độc giả loại bỏ rác thông tin cũng có giá trị tương đương với việc cung cấp tin hay.

3. Monetization (Kiếm tiền): Độc giả sẵn sàng trả tiền cho những bản tin giám tuyển (Curated Newsletter) vì nó giúp họ trở nên thông thái hơn mà không mất hàng giờ tìm kiếm.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Giữa biển thông tin vô tận, người cầm la bàn luôn đáng giá hơn người chèo thuyền nhanh.

Chúc bạn một ngày chủ nhật thảnh thơi, nhiều niềm vui.

Dữ liệu từ WPP Media và Tubefilter ghi nhận sự sụt giảm đáng kể về hiệu quả của các video “mì ăn liền” (dưới 15 giây). Thay vào đó, người xem đang khao khát “The 10-minute version” – những nội dung sâu sắc, có cấu trúc chương hồi và mang tính chất “kể chuyện thực thụ” ngay cả trên nền tảng video dọc.

Tại sao cần chú ý đến xu hướng này?

• Deep attention (chú ý sâu): Khán giả bắt đầu mệt mỏi với sự hời hợt. Họ sẵn sàng dành 5-10 phút để xem một phân tích sắc sảo về một vấn đề họ quan tâm hoặc một câu chuyện cụ thể, thú vị và hữu ích.

• Tính “Episodic” (chương hồi): Thay vì cố nén mọi thứ vào 1 phút, hãy học cách xây dựng các “series dọc” (Docu-series). Thuật toán hiện tại ưu tiên sự gắn kết lâu dài của người xem hơn là lượt view lướt qua.

Cách bạn có thể áp dụng ngay:

1. Cấu trúc video dọc dài: Thử nghiệm sản xuất các video 3-5 phút trên YouTube Shorts hoặc TikTok với nhịp độ chậm hơn, tập trung vào chiều sâu thông tin (Contextual analysis).

2. Tận dụng tính năng “featured places - địa điểm nổi bật”: YouTube đa cho phép gắn thẻ địa điểm tự động trong Shorts. Nếu bạn đi tác nghiệp, hãy sử dụng tính năng này để tăng tính xác thực (Authenticity) cho câu chuyện của mình.

3. Kết nối blog của bạn: Đừng quên dùng những video dài này để dẫn dắt độc giả về bài viết chuyên sâu hơn trên trang cá nhân hoặc blog của bạn.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Tốc độ giúp bạn được chú ý, nhưng chiều sâu mới là thứ giúp bạn được ghi nhớ.

Chuyển động

1. TikTok mở rộng “Pulse Suite” & Quảng cáo Logo Takeover: TikTok vừa công bố các tùy chọn vị trí quảng cáo mới giúp tăng độ nhận diện thương hiệu mạnh mẽ hơn, bao gồm việc cho phép logo nhãn hàng xuất hiện ngay trong luồng Pulse. Chi tiết tại Social Media Today

2. Làn sóng cấm mạng xã hội dưới 14 tuổi lan rộng: Áo là quốc gia tiếp theo (sau Úc và một số bang tại Mỹ) công bố kế hoạch cấm trẻ em dưới 14 tuổi sử dụng mạng xã hội vào cuối tháng 3/2026. Đây là tín hiệu cho thấy các Creator mảng nội dung cho trẻ em cần chuyển dịch sang các nền tảng “đóng” hoặc web cá nhân. Nguồn: Associated Press

3. Apple Maps chính thức đưa quảng cáo vào hệ sinh thái: Apple vừa triển khai quảng cáo trên Apple Maps tại khu vực Bắc Mỹ. Đây là bước đi quan trọng trong việc mở rộng Apple Business, mở ra cơ hội cho các Creator mảng “Local Review” (đánh giá địa điểm) tận dụng SEO bản đồ. Nguồn: Advertising Vietnam

4. Báo cáo Kinh tế Sáng tạo 2026 (Tubefilter): 56% Gen Z hiện coi nội dung của Creator có giá trị hơn TV truyền hình. Tuy nhiên, 62% Creator mới tham gia thị trường dưới 3 năm đang gặp khó khăn trong việc “vượt rào” thuật toán để kiếm tiền bền vững. Nguồn: Tubefilter

5. YouTube Shorts cập nhật tính năng “Make Me Move”: YouTube vừa tung ra công cụ AI mới cho phép biến ảnh tĩnh thành video chuyển động theo các động tác mẫu (như Karate hoặc nhảy). Đây là bước tiến mới giúp các Creator không chuyên về diễn xuất vẫn có thể tạo nội dung Shorts linh hoạt. Chi tiết tại YouTube Help

6. TikTok Shop thắt chặt quy định Livestream: Theo cập nhật mới nhất, TikTok áp dụng yêu cầu khắt khe hơn: Chỉ tài khoản trên 1.000 followers và đủ 16 tuổi mới được mở tính năng Live. Đặc biệt, các quảng cáo sử dụng AI đóng giả người nổi tiếng để endorsement (xác nhận sản phẩm) sẽ bị cấm triệt để. Nguồn: Darkroom Agency

7. Kỷ lục mới trên Substack: Một bản tin cá nhân (Lenny’s Newsletter) vừa công bố đạt mốc 1 triệu người đăng ký, minh chứng cho việc một cá nhân hoàn toàn có thể xây dựng một “đế chế truyền thông” độc lập mà không cần tòa soạn đứng sau. Xem Case Study tại Substack

“Agentic Journalism” – Khi báo chí được thiết kế cho AI

Trong các phân tích mới nhất từ Nieman Lab và Reuters Institute (cập nhật cuối tháng 3/2026), một khái niệm đang làm thay đổi tư duy của các tòa soạn toàn cầu: Agentic Journalism (Báo chí hướng tới tác tử AI).

Nó là gì?

Thay vì viết bài chỉ để con người đọc, các nhà báo đang bắt đầu thiết kế nội dung sao cho các Hệ thống tác tử AI (như Gemini, Perplexity hay ChatGPT) có thể dễ dàng thu thập, trích xuất và trả lời người dùng một cách chính xác nhất.

Tại sao cần quan tâm?

Với tư cách là người làm báo và/hoặc sáng tạo nội dung trên các nền tảng mạng xã hội, bạn không chỉ cạnh tranh với các Creator khác, mà đang cạnh tranh với “cỗ máy trả lời”.

• Chuyển đổi từ “Article Factory” sang “Knowledge Engine”: Đừng chỉ viết các bài báo dài lê thê. Hãy cấu trúc bài viết của bạn với các đoạn tóm tắt rõ ràng, hệ thống thẻ (tags) thông minh và các bảng dữ liệu mà AI có thể đọc được.

• Minh bạch hóa quy trình (Show your work): Để phân biệt với “AI slop” (nội dung rác do AI tạo ra), nhà báo cần công bố phương pháp luận, nguồn dữ liệu và mã nguồn của mình. Đây là cách duy nhất để AI (và con người) xác nhận bài viết của bạn là Original Content (Nội dung gốc).

Cách áp dụng ngay:

1. Sử dụng Metadata: Hãy chú trọng vào SEO Title và Description sao cho “ngôn ngữ AI” dễ hiểu nhất.

2. Cấu trúc Q&A: Lồng ghép các phần hỏi đáp vào bài viết. Đây là dạng nội dung mà các bộ máy tìm kiếm thế hệ mới (SGE) rất ưu tiên hiển thị làm câu trả lời chính thức.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Trong kỷ nguyên AI, giá trị của một người “gõ phím” không nằm ở tốc độ gõ, mà ở độ tin cậy của thông tin mà phím đó tạo ra.

Hẹn gặp lại bạn chiều nay.

Chào buổi chiều, “người gõ phím”!

Sau một ngày dài quan sát các biến động từ các “tòa soạn số” và nền tảng toàn cầu, tôi đã lọc ra những nội dung hoàn toàn mới, bổ trợ cho Newsletter sáng nay để bạn có cái nhìn toàn cảnh nhất.

Chuyển động

1. YouTube “mở cửa” cho Creator nhỏ: Nền tảng vừa chính thức hạ ngưỡng tham gia chương trình Shopping Affiliate. Giờ đây, chỉ cần 500 followers (thay vì 1.000), bạn đã có thể gắn link sản phẩm và nhận hoa hồng trực tiếp trên video. Chi tiết tại Social Media Today

2. Instagram ưu tiên “Số lượt gửi riêng tư” (Private Shares): Adam Mosseri (CEO Instagram) xác nhận: Chỉ số quan trọng nhất để Reels lên xu hướng năm 2026 không phải là Like hay Comment, mà là “Số lần video được gửi qua DM”. Nội dung càng khiến người ta muốn gửi cho bạn bè, càng dễ viral. Phân tích từ SocialDay

3. Jay Clouse (Creator Science) và chiến lược “1.000 True Fans”: Trong podcast mới nhất chiều nay, Jay nhận định kỷ nguyên “chạy theo số đông” đang thoái trào. Ông đang dịch chuyển toàn bộ nguồn lực để phục vụ nhóm 1.000 người ủng hộ trung thành nhất thay vì cố gắng viral đại trà. Nghe tại Apple Podcasts

4. Sự trỗi dậy của “AI-Native Knowledge Engines”: Báo cáo từ Nieman Lab dự báo đến cuối năm 2026, các tòa soạn sẽ không còn là “nhà máy sản xuất bài viết” mà trở thành các “cỗ máy tri thức AI”, nơi nội dung được thiết kế để các hệ thống AI dễ dàng thu thập và trả lời người dùng. Nguồn: iMEdD Lab

“The Deep Reply Weight” – Khi bình luận ngắn không còn giá trị

Nếu sáng nay chúng ta nói về cách kể chuyện (Micro-Drama), thì bây giờ hãy nói về cách thuật toán đánh giá sự uy tín của bạn thông qua cộng đồng.

“Deep Reply” là gì?

Trong các cập nhật thuật toán mới nhất của Facebook và LinkedIn tháng 3/2026, khái niệm “Deep Reply” (Phản hồi sâu) đang trở thành thước đo hàng đầu. Thuật toán hiện nay đã đủ thông minh để phân biệt giữa:

• Bình luận rác: “Tuyệt vời”, “Hay quá”, hoặc chỉ dùng emoji. (Trọng số gần như bằng 0).

• Phản hồi sâu: Những bình luận có độ dài trên 20 từ, chứa từ khóa liên quan đến bài viết và kích thích được tác giả hoặc người khác trả lời lại.

Tại sao điều này quan trọng?

Đối với một blog trên Substack hoặc kênh YouTube về nghề như của bạn, “Deep Reply” là minh chứng cho chất lượng độc giả.

• Với Facebook/LinkedIn: Một bài viết có 5 bình luận sâu sẽ có tầm rới (reach) cao hơn bài có 50 bình luận chỉ toàn emoji.

• Với niềm tin (Trust): Trong kỷ nguyên “AI slop” (nội dung rác do AI tạo ra tràn lan), những thảo luận sâu giữa người với người là tín hiệu duy nhất để thuật toán xác nhận đây là nội dung có giá trị thực.

Cách bạn có thể áp dụng ngay:

1. Đặt câu hỏi “mở” cuối bài: Thay vì hỏi “Bạn thấy sao?”, hãy hỏi “Trong 3 xu hướng tôi vừa nêu, bạn thấy cái nào khó áp dụng nhất tại Việt Nam và tại sao?”.

2. Kỹ thuật “Ghim bình luận chất lượng”: Trên YouTube và Substack, hãy luôn ghim những bình luận có tính phản biện hoặc bổ sung kiến thức hay nhất. Điều này định hướng cho những người sau biết rằng: “Ở đây chúng tôi thảo luận nghiêm túc”.

3. Tương tác “Sâu” lại: Khi phản hồi độc giả, hãy cố gắng cung cấp thêm một giá trị mới thay vì chỉ cảm ơn.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Thuật toán có thể thay đổi, nhưng nhu cầu được lắng nghe và thảo luận sâu sắc của con người là bất biến.

Chúc bạn một buổi tối an yên và có thêm nhiều ý tưởng.

1. TikTok ra mắt bộ công cụ AI “Siêu tốc”: TikTok vừa cập nhật 3 tính năng AI mới: Image to Video, AI Transitionvà AI Outline. Đặc biệt, tính năng Smart Split giúp tự động cắt ghép các đoạn video dài thành các clip ngắn chuẩn viral. Chi tiết tại SocialBee

2. Instagram ưu tiên “Video không lời” (Silent Content): Thuật toán mới tháng 3/2026 của Instagram đang đẩy mạnh các video không có tiếng nói trực tiếp để tiếp cận đa quốc gia (phá bỏ rào cản ngôn ngữ). Thay vào đó, text-on-screen và âm nhạc trở thành chìa khóa. Xem phân tích tại YouTube Shorts

3. Bản tin (Newsletter) bùng nổ doanh thu: Dữ liệu mới nhất cho thấy doanh thu từ các bản tin trả phí năm 2025 đã tăng gấp đôi. Tỷ lệ mở trung bình (Open rate) đạt mức kỷ lục 41%, cho thấy độc giả đang rời xa mạng xã hội để tìm về các nội dung chất lượng trong hòm thư. Nguồn: Destini Copp

4. Meta Việt Nam dự báo xu hướng “Hội thoại”: 89% người tiêu dùng Việt Nam nhắn tin cho doanh nghiệp ít nhất 1 lần/tuần. Đây là tín hiệu cho các Creator: Việc xây dựng cộng đồng qua tin nhắn (Messenger/Broadcast Channel) quan trọng hơn bao giờ hết. Nguồn: VietnamPlus

“Micro-Drama” – Kỹ thuật kể chuyện mới cho năm 2026

Nếu bạn đang cảm thấy người xem bắt đầu “ngán” các video ngắn kiểu nhảy múa hay chia sẻ kiến thức khô khan, thì Micro-Drama chính là chìa khóa mà Hootsuite và các chuyên gia vừa gọi tên là xu hướng dẫn đầu năm 2026.

Micro-Drama là gì?

Đây là hình thức kể chuyện theo dạng “Series kịch tính siêu ngắn”. Thay vì làm một video dài 10 phút, bạn chia nó thành 5 video ngắn (30-60 giây), mỗi video kết thúc bằng một “cliffhanger” (nút thắt) khiến người xem phải bấm vào trang cá nhân của bạn để xem tập tiếp theo.

Tại sao nó hữu ích?

Với tư cách là người làm báo chí và truyền thông, bạn có thể áp dụng Micro-Drama để:

• Kể về hậu trường: Thay vì nói “Tôi vừa phỏng vấn nhân vật A”, hãy kể câu chuyện: “3 lần tôi bị nhân vật A từ chối và cách tôi đột nhập vào sự kiện để gặp họ” (Chia làm 2 tập).

• Mổ xẻ thuật toán: “Tại sao kênh của tôi bị sụt giảm view nghiêm trọng? Tôi đã tìm thấy 1 lỗi trong phần cài đặt mà không ai nói cho bạn biết...”

Cách áp dụng ngay:

1. Tư duy theo tập (Episodic): Luôn đặt tên video là Tập 1, Tập 2... để kích thích thuật toán gợi ý video liên quan.

2. Tương tác là ưu tiên: Thuật toán TikTok tháng 3/2026 ưu tiên việc phản hồi bình luận. Hãy dùng bình luận của người xem ở tập 1 để làm nội dung cho tập 2.

3. Sử dụng AI để làm “Phụ đề kịch tính”: Sử dụng các công cụ như Cover titles của TikTok để tạo tiêu đề khơi gợi sự tò mò ngay từ giây đầu tiên.

Lời nhắn từ Gõ Phím: Trong thế giới của sự tự động hóa, những câu chuyện mang đậm dấu ấn cá nhân và cảm xúc con người lại là thứ đắt giá nhất.

Chúc bạn một ngày làm việc tràn đầy cảm hứng! Tôi sẽ quay lại vào lúc 18:00.

Những điểm đáng chú ý từ vụ kiện mang tính bước ngoặt chống lại các gã khổng lồ công nghệ:

1. Phán quyết lịch sử về sự lạm dụng thiết kế

• Kết quả: Một bồi thẩm đoàn tại California hôm thứ Tư (25/3/2026) đã tuyên bố Meta (Facebook, Instagram) và YouTube (Google) phạm lỗi sơ suất trong thiết kế sản phẩm.

• Cáo buộc: Các công ty này đã sử dụng các tính năng gây nghiện như cuộn vô tận (infinite scroll), đề xuất thuật toán và tự động phát video để thu hút trẻ vị thành niên một cách cưỡng ép.

• Hệ quả: Thiết kế này đã gây ra các vấn đề nghiêm trọng về sức khỏe tâm thần cho người dùng, bao gồm lo âu, trầm cảm, mặc cảm ngoại hình và ý định tự làm hại bản thân.

2. Chi tiết về mức bồi thường và nguyên đơn

• Nguyên đơn: Kaley (K.G.M.), một phụ nữ 20 tuổi sống tại California, người đã bắt đầu sử dụng mạng xã hội từ năm 6 tuổi.

• Mức phạt: Tổng cộng 6 triệu USD, trong đó Meta phải trả 4,2 triệu USD và YouTube trả 1,8 triệu USD. Số tiền này bao gồm cả bồi thường và phạt.

• Các bên liên quan khác: TikTok và Snap (chủ sở hữu Snapchat) cũng bị kiện nhưng đã chọn thỏa thuận dàn xếp ngoài tòa án trước khi phiên xử bắt đầu.

3. Lập luận của các bên tại tòa

• Phía nguyên đơn: Đưa ra các tài liệu nội bộ cho thấy các giám đốc điều hành biết rõ tác động tiêu cực của sản phẩm đối với trẻ em nhưng vẫn ưu tiên lợi nhuận. Họ ví mạng xã hội gây nghiện như “thuốc lá” hay “sòng bạc kỹ thuật số”.

• Phía bị đơn:

  • Cả hai công ty đều bày tỏ thất vọng với phán quyết. Meta cho biết họ đang xem xét các lựa chọn pháp lý, còn YouTube dự kiến kháng cáo.

  • Meta: Cho rằng vấn đề tâm thần của K.G.M. bắt nguồn từ sự xáo trộn trong gia đình và phủ nhận các ứng dụng của mình gây nghiện về mặt “lâm sàng”.

  • YouTube: Tự nhận mình là một nền tảng phát trực tuyến được xây dựng có trách nhiệm, không phải là mạng xã hội.

  • Cả hai công ty đều viện dẫn Điều 230 (Đạo luật Phép tắc trong Truyền thông năm 1996 về miễn trừ trách nhiệm đối với nội dung do người dùng đăng tải) để bảo vệ mình khỏi trách nhiệm pháp lý đối với nội dung do người dùng đăng tải, nhưng tòa án tập trung vào thiết kế sản phẩm thay vì nội dung.

4. Tầm quan trọng và tiền lệ pháp lý

• Lần đầu tiên trong lịch sử: Một bồi thẩm đoàn trực tiếp nghe lời khai của các giám đốc điều hành và xem tài liệu nội bộ để xác định trách nhiệm cá nhân của các công ty công nghệ trong việc gây thương tích cho người dùng.

• Hiệu ứng dây chuyền: Phán quyết này mở đường cho hàng ngàn vụ kiện khác từ các cá nhân, học khu và tổng chưởng lý các bang (sẽ có thêm 8 vụ kiện tương tự tại Los Angeles và một loạt vụ kiện liên bang tại Oakland vào mùa hè này).

• Thay đổi hệ thống: Ngoài tiền bồi thường, các nguyên đơn đang yêu cầu các công ty phải thay đổi thiết kế nền tảng để ngăn chặn hành vi gây nghiện, điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến mô hình kinh doanh của họ, buộc các công ty phải thay đổi hoàn toàn cách thiết kế và phân phối nội dung cho trẻ vị thành niên.

Miễn trừ trách nhiệm: Bài đăng ở trên chia sẻ diễn biến kết quả phiên tòa và nhận định ban đầu của truyền thông liên quan đến trách nhiệm của các công ty mạng xã hội. Mọi thông tin chỉ mang tính chất tham khảo; tôi không chịu trách nhiệm về tính xác thực của các bên liên quan và nội dung này không đại diện cho quan điểm hay lập trường của tôi (Gõ Phím).

Năm năm trước, Mark Zuckerberg đã tuyên bố rằng tương lai của Facebook sẽ là metaverse. Dựa trên thực tế ảo, đó sẽ là một thế giới kỹ thuật số nhập vai nơi mọi người có thể làm việc, vui chơi và gặp gỡ nhau, ông nói. Để nhấn mạnh quan điểm này, Zuckerberg đã đổi tên công ty của mình thành Meta.

Nhưng trong những tháng gần đây, Meta đã sa thải 10% nhân viên trong bộ phận làm việc về metaverse và cho biết ứng dụng Horizon Worlds chủ lực của mình — một vũ trụ kỹ thuật số nơi mọi người giao lưu thông qua các nhân vật đại diện (avatar) — đang chuyển hướng tập trung khỏi thực tế ảo.

Tuần này, Meta đã tung ra một cú đòn gần như chí mạng. Vào thứ Ba, công ty cho biết mọi người sẽ không còn có thể truy cập vào thế giới nhập vai thông qua kính thực tế ảo bắt đầu từ ngày 15 tháng 6.

Sau đó vào thứ Tư, Meta đã rút lại tuyên bố đó — nhưng chỉ ở một mức độ nhất định. Công ty nói rằng họ sẽ tiếp tục hỗ trợ một số ứng dụng thực tế ảo (V.R.) hiện có trong Horizon Worlds, nhưng sẽ không thêm các ứng dụng mới.

Nói cách khác, quan niệm ban đầu của Zuckerberg về metaverse về cơ bản đã kết thúc.

Ngay cả sau khi Meta mất khoảng 80 tỷ USD cho nỗ lực này, metaverse và thực tế ảo vẫn là những mối quan tâm ngách giữa những người có sở thích và một số doanh nghiệp. Các thế giới kỹ thuật số khác, như Roblox và Fortnite, đã trở nên phổ biến hơn.

Thay vào đó, Meta đã dồn toàn lực vào trí tuệ nhân tạo. Năm ngoái, Zuckerberg lại tuyên bố một tương lai mới, lần này tập trung vào “siêu trí tuệ”, một dạng A.I. giống như thần thánh có thể là người bạn đồng hành cá nhân tối thượng. Công ty của ông đã dự báo chi tiêu ít nhất 115 tỷ USD trong năm nay, chủ yếu cho A.I., bao gồm cả việc xây dựng các trung tâm dữ liệu khổng lồ để vận hành công nghệ này.

Meta không hoàn toàn rời bỏ metaverse. Horizon Worlds vẫn có sẵn trên điện thoại di động. Công ty có mảng kinh doanh kính thực tế tăng cường đang phát triển mạnh mẽ, có thể ghi hình video và cho phép người dùng trò chuyện với trợ lý A.I.

Nhưng vào tháng 9, tại chính hội nghị dành cho các nhà phát triển nơi Zuckerberg đã công bố việc đổi tên công ty vào năm 2021, nhà đồng sáng lập của Meta chỉ sử dụng thuật ngữ “metaverse” đúng hai lần, cả hai đều nằm trong những phút cuối cùng của bài thuyết trình dài một tiếng đồng hồ. Zuckerberg đã nhắc đến A.I 23 lần.

“Họ đã bám lấy thuật ngữ ‘metaverse’ mà không thực sự hiểu khái niệm này,” Wagner James Au, tác giả cuốn “Making a Metaverse That Matters,” cho biết trong một cuộc phỏng vấn. “Những nỗ lực của họ trong chiến lược metaverse dường như hoàn toàn thờ ơ với những gì các nền tảng trước đó đã học được.”

Một nữ phát ngôn viên của Meta đã chỉ ra một bài đăng trên blog vào tháng 2 nói rằng công ty “vẫn là nhà đầu tư lớn nhất trong ngành công nghiệp VR” và có “một lộ trình mạnh mẽ cho các kính thực tế ảo trong tương lai đang được triển khai.”

Việc theo đuổi metaverse của Zuckerberg bắt đầu vào năm 2014 khi ông chi 2 tỷ USD để mua Oculus, một công ty khởi nghiệp sản xuất kính V.R. tiên tiến đưa người dùng vào thế giới ảo. Zuckerberg đã bị mê hoặc bởi công nghệ này và tin rằng cuối cùng nó có thể vượt qua điện thoại thông minh để trở thành thiết bị điện toán thế hệ tiếp theo.

Zuckerberg đã đổ hàng tỷ USD để khởi động ý tưởng này. Ông đã mua các studio trò chơi để mọi người có trò chơi V.R. để chơi, gieo mầm cho hệ sinh thái nhà phát triển với hàng triệu USD tài trợ và quảng bá các kính V.R..

Nhưng mọi chuyện thật khó khăn. Có thời gian, Facebook đã bán một số kính thực tế ảo với mức thua lỗ. Năm 2019, Zuckerberg thừa nhận với các nhà đầu tư rằng V.R. đang “mất nhiều thời gian hơn một chút” so với ông nghĩ để mang lại kết quả.

Khi đại dịch Covid-19 bùng phát vào năm 2020, ý tưởng tương tác với bạn bè và đồng nghiệp trong thế giới ảo thay vì gặp mặt trực tiếp đã mở ra những khả năng mới. Đến năm 2021, Zuckerberg và các cộng sự của mình tin rằng mọi người sẽ đón nhận phiên bản tương lai huyền ảo này. Họ gọi đó là metaverse, một thuật ngữ được phổ biến bởi tác giả khoa học viễn tưởng Neal Stephenson và đang nhận được sự quan tâm của những người đam mê trò chơi và tiền điện tử.

Tháng 10 năm đó, Zuckerberg tuyên bố đổi tên công ty thành Meta. Zuckerberg lập luận rằng vài năm tới sẽ mở ra sự kết hợp giữa trải nghiệm thực tế ảo và thực tế tăng cường. Thế giới trực tuyến và ngoại tuyến cuối cùng sẽ hợp nhất thành một thực tế “meta” mở rộng, hay metaverse, Zuckerberg đặt giả thuyết.

Một phần của tầm nhìn đó bao gồm chơi game, nhưng trọng tâm chính cũng là tái hình dung việc làm việc từ xa. Thay vì họp qua các cuộc gọi Zoom, mọi người sẽ tương tác dưới dạng các nhân vật đại diện trong các văn phòng ảo, ông nói.

“Việc dịch chuyển tức thời trong metaverse sẽ giống như việc nhấp vào một liên kết trên internet,” Zuckerberg nói. Nhà đồng sáng lập Meta nói thêm: “Việc loại bỏ việc đi lại hàng ngày sẽ giúp chúng ta bớt thời gian kẹt xe và có nhiều thời gian hơn cho những việc quan trọng. Và nó sẽ tốt cho môi trường!”

Nhiều người coi lời của Zuckerberg như chân lý. Disney, Crate & Barrel và các công ty khác đã nhanh chóng bổ nhiệm các “giám đốc metaverse” để khám phá những gì Zuckerberg nói sẽ là điều lớn lao tiếp theo trong công nghệ.

“Với tiềm năng tạo ra giá trị lên tới 5 nghìn tỷ USD vào năm 2030, metaverse là quá lớn để các công ty có thể bỏ qua,” một báo cáo năm 2022 của McKinsey cho biết. Báo cáo nói thêm rằng 15% doanh thu của các doanh nghiệp sẽ có nguồn gốc từ metaverse vào năm 2027.

Nhưng Meta sớm vấp phải những rào cản kỹ thuật số. Các phiên bản đầu tiên của Horizon Worlds đầy lỗi. Các nhân vật đại diện của mọi người, vốn là phiên bản kỹ thuật số của chính họ, trông thô kệch và không hoàn chỉnh; có một thời gian, chúng hoàn toàn chỉ gồm những phần thân lơ lửng. (Meta đã thêm chức năng chân sau đó, nhưng không phải trước khi bị chế giễu kịch liệt trên mạng xã hội.)

Khó khăn lớn nhất là không có đủ người ủng hộ tầm nhìn của Zuckerberg. Các trò chơi thể dục thực tế ảo như Supernatural và Beat Saber chưa bao giờ đạt được quy mô người dùng cần thiết để thực sự bùng nổ.

“Về cơ bản, họ đang thu hẹp toàn bộ thử nghiệm đó, vì họ thấy rằng việc cố gắng ép V.R. tồn tại như một nền tảng độc lập sẽ mất thêm nhiều năm và nhiều chu kỳ phần cứng nữa,” Eric Seufert, một nhà phân tích di động độc lập cho biết.

Meta không đơn độc trong những khó khăn của mình. Với phong cách phô trương đặc trưng, Apple đã ra mắt kính Apple Vision Pro cho thực tế ảo vào năm 2024, một kỳ quan công nghệ có giá tương đương với khoản trả góp thế chấp hàng tháng trung bình ở San Francisco. Đối với nhiều người, việc chi tiêu ngần ấy tiền — chính xác là 3.500 USD — là một điều không thể.

Các giám đốc điều hành của Meta đã khẳng định rằng metaverse chưa chết và thị hiếu của khán giả đơn giản là đã thay đổi. Nhưng tông giọng trong các thông điệp của công ty về metaverse đã trở nên khiêm tốn hơn hẳn.

“Đôi khi, chúng tôi đạt được thành công rực rỡ,” Samantha Ryan, phó chủ tịch phụ trách nội dung tại bộ phận Reality Labs của Meta, đã viết trong bài đăng blog tháng trước. “Những lúc khác, chúng tôi làm sai. Và khi đó, chúng tôi xem xét dữ liệu, tiếp nhận phản hồi, thực hiện các điều chỉnh quyết đoán đối với chiến lược kinh doanh của mình và tiếp tục xây dựng.”

(By Eli Tan and Mike Isaac / Nytimes)

Tuần này, các nhà lập pháp ở California đã đề xuất một dự luật mới nhằm cấm trẻ em dưới 16 tuổi sử dụng các nền tảng mạng xã hội, bao gồm Instagram, TikTok và YouTube — điều này đe dọa đến khả năng tồn tại lâu dài của các mạng xã hội này.

California gia nhập danh sách ngày càng tăng các tiểu bang của Mỹ đề xuất những hạn chế tương tự, và thậm chí còn nhiều quốc gia hơn trên thế giới muốn hạn chế quyền truy cập mạng xã hội đối với giới trẻ. Chỉ riêng ở châu Âu, ít nhất 10 quốc gia đang cân nhắc các hạn chế tương tự đối với mạng xã hội . Úc đã cấm các ứng dụng này đối với người dưới 16 tuổi vào cuối năm ngoái.

Việc California — quê hương của Meta, Google và Snap — đang rầm rộ tuyên bố lệnh cấm tiềm năng là một biểu tượng cho thấy ý tưởng này đã trở nên phổ biến như thế nào.

Dường như chúng ta đang bước vào một thời điểm đặc biệt khó khăn đối với các công ty mạng xã hội. Tôi đã từng viết rằng các lệnh cấm như những lệnh được đề xuất kể trên khó có thể gây tổn hại cho các mạng xã hội trong ngắn hạn, ít nhất là về mặt tài chính. Giới trẻ thường không có nhiều tiền tiêu vặt và do đó không được coi là động lực chính tạo ra doanh thu quảng cáo.

Nhưng người trẻ rồi cũng sẽ trưởng thành và có tiền để tiêu xài, và bất kỳ lệnh cấm nào cũng có thể tạo ra tình huống mà thanh thiếu niên tìm kiếm nguồn giải trí khác. Có lẽ họ sẽ không bao giờ tìm đến Instagram hay TikTok. Có lý do tại sao Meta và YouTube tạo ra các phiên bản sản phẩm dành cho trẻ em và cố gắng thiết lập mối liên hệ càng sớm càng tốt.

Có thể những lời kêu gọi cấm mạng xã hội sẽ ngày càng mạnh mẽ hơn. Một bồi thẩm đoàn ở Los Angeles hiện đang xem xét liệu Instagram của Meta và YouTube của Google có được thiết kế để gây nghiện hay không — một cáo buộc do một phụ nữ 20 tuổi đưa ra, người cho rằng các trang web này đã khiến cô bị lo âu, trầm cảm và rối loạn hình ảnh cơ thể. Các công ty này bác bỏ những cáo buộc đó.

Hàng ngàn vụ kiện tương tự liên quan đến chứng nghiện đang chờ xét xử tại tòa án, và Meta đang phải đối mặt với một vụ kiện riêng biệt ở New Mexico với cáo buộc rằng họ không làm đủ để bảo vệ trẻ em khỏi những kẻ xâm hại trẻ em. Thêm vào đó, một báo cáo do Liên Hợp Quốc hậu thuẫn được công bố hôm thứ Năm cho thấy việc thụ động sử dụng thuật toán trên mạng xã hội gây hại cho sức khỏe tâm thần của thanh thiếu niên - và ảnh hưởng đến các bé gái nhiều hơn.

Có lẽ điều này cuối cùng chỉ gây ồn ào hơn là có tác dụng thực chất. Ví dụ, chúng ta đã nghe các nhà lập pháp chỉ trích các công ty mạng xã hội suốt một thập kỷ mà không có bất kỳ luật hoặc quy định nào thực sự có hiệu quả. Bồi thẩm đoàn có thể sẽ phán quyết có lợi cho Meta và YouTube. Lệnh cấm mạng xã hội do California đề xuất có thể sẽ không bao giờ trở thành luật. Có lẽ những nỗ lực của Meta trong việc tự quảng bá mình là một dịch vụ an toàn và hữu ích cho thanh thiếu niên sẽ được công chúng đón nhận.

Nhưng tôi cũng đã theo dõi ngành công nghiệp truyền thông xã hội hơn một thập kỷ, và tôi chưa bao giờ thấy mức độ phản đối toàn cầu mạnh mẽ như thế này khi nói đến sự an toàn của giới trẻ. Quan niệm rằng mạng xã hội nguy hiểm đối với thanh thiếu niên đã ăn sâu vào tâm trí mọi người. Sẽ rất khó để thay đổi quan điểm này, bất kể phán quyết của bồi thẩm đoàn như thế nào.

(Kurt Wagner / Bloomberg)

Tại The New York Times, cuộc chiến này đã thúc đẩy một sự huy động báo chí trên nhiều châu lục, nơi các phóng viên và biên tập viên phối hợp với nhau để thu thập sự thật, đánh giá các đoạn video và cố gắng hiểu rõ hơn sự hỗn loạn đang diễn ra.

Đây là một công việc đầy thách thức và phức tạp.

“Bạn phải xác định xem cần những ai có mặt tại hiện trường; ai sẽ xử lý tin nóng; ai sẽ phụ trách các bài phân tích sâu; chúng ta sẽ phối hợp với bộ phận ảnh, video, âm thanh, đồ họa như thế nào,” Adrienne Carter, một biên tập viên cấp cao của Ban Quốc tế tại The Times, người đang dẫn dắt việc đưa tin về cuộc chiến từ London, cho biết. “Chúng tôi điều chỉnh nguồn lực để đảm bảo có thể bao quát toàn bộ cuộc xung đột.”

Tôi đã trò chuyện với Adrienne để hiểu rõ hơn về nỗ lực này, vốn cũng có sự tham gia của các phòng tin tức của chúng tôi ở New York, Washington và Seoul.

Dưới đây là những trích đoạn đã được biên tập từ cuộc trò chuyện của chúng tôi.

Trong một năm thông thường, The Times đưa tin trực tiếp từ khoảng 160 quốc gia. Chúng tôi rất coi trọng việc chứng kiến các sự kiện khi chúng diễn ra và trò chuyện với những người đang sống trong hoàn cảnh đó. Nhưng hiện tại chúng tôi không có phóng viên ở Iran. Vì sao lại như vậy? Và làm thế nào để chúng tôi có được thông tin đáng tin cậy từ bên trong đất nước này?

Iran, giống như một số quốc gia khác, áp đặt những hạn chế rất nghiêm ngặt đối với việc tiếp cận của các nhà báo. Trong vài năm qua, chúng tôi chỉ có hai hoặc ba thị thực để vào nước này. Không phải trong thời gian các cuộc biểu tình gần đây. Không phải trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày mùa hè năm ngoái. Chúng tôi có được một thị thực vào thời điểm cuộc bầu cử tổng thống Iran năm 2024 và sau cuộc chiến gần đây. Việc tiếp cận bị kiểm soát rất chặt chẽ. Bạn sẽ có một người giám sát do chính phủ chỉ định. Bạn có phiên dịch. Họ luôn biết bạn đang đi đâu vào mọi thời điểm.

Chúng tôi có một đội ngũ phóng viên, nhiều người trong số họ nói được tiếng Ba Tư. Nhiều người từng đến đó hoặc từng sống ở đó. Họ tận dụng mọi mối quan hệ — từ nguồn tin chính phủ đến những liên hệ khác mà họ đã gặp và xây dựng trong nhiều năm. Họ cũng cố gắng tìm hiểu từ những người dân bình thường đang sống ở đó. Mỗi khi có một sự kiện lớn xảy ra, bạn có thể phải gọi cho hàng trăm người với hy vọng nói chuyện được với một người. Và đó là còn giả định rằng internet và điện thoại vẫn hoạt động ở Iran — nơi mà chúng thường bị chính phủ cắt trong những thời điểm nhạy cảm.

Tư liệu hình ảnh cũng rất quan trọng trong những thời điểm như thế này — đặc biệt là các hình ảnh đã được xác minh. Chúng tôi làm việc rất chặt chẽ với nhóm Visual Investigations để xem có những nội dung do người dùng tạo ra hay hình ảnh vệ tinh nào có thể sử dụng được.

Mọi thứ đều rất phức tạp. Đây là một trong những nơi khó đưa tin nhất trên thế giới.

Cuộc xung đột này không có sự tham gia của quân đội Mỹ trên mặt đất — ít nhất là cho đến thời điểm hiện tại. Chúng tôi đang đưa tin về các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái trên một khu vực rất rộng lớn. Các quan chức khác nhau lại quy trách nhiệm cho những nhóm khác nhau. Làm thế nào để chúng ta xác định điều gì thực sự đang diễn ra?

Bạn phải kiểm chứng sự thật ngay tại thời điểm đó. Tôi nghĩ chúng tôi khá thẳng thắn về những gì chúng tôi biết và những gì chúng tôi chưa biết. Khi bạn lần đầu đưa tin về một sự việc, việc ghi rõ nguồn tin đặc biệt quan trọng. Thông tin này đến từ đâu? Làm sao chúng ta biết điều đó — hoặc không biết? Đôi khi chúng tôi không đăng tải những thông tin đã được đưa ra trong các tuyên bố chính thức vì chúng tôi có lý do để tin rằng chúng không chính xác.

Mỗi giờ lại có quá nhiều sự kiện diễn ra ở nhiều quốc gia — các hoạt động quân sự, thiệt hại về con người, sự tàn phá, chính trị, những hành động hậu trường. Làm thế nào để quyết định nên tập trung vào điều gì? Nhiều độc giả thường tự hỏi liệu có một danh sách ưu tiên hay không.

Khi một cuộc chiến bắt đầu, gần như mọi thứ đều quan trọng. Bạn phải đưa tin về tất cả những gì có thể, và thực hiện điều đó bằng nhiều cách khác nhau. Bạn cập nhật diễn biến chiến sự theo thời gian thực — hết bản cập nhật này đến bản cập nhật khác — đồng thời cũng dừng lại và tự hỏi: “Không phải độc giả nào cũng theo dõi từng chi tiết nhỏ. Vậy chúng ta có thể cung cấp một bài viết tổng quan không?” Bạn có thể làm một mục “Những điều cần biết”, hoặc một bài giải thích về một chủ đề.

Sau đó bạn tìm những cách phân tích sâu hơn để tiếp cận câu chuyện — để hiểu bối cảnh và câu chuyện phía sau. Bạn đang phục vụ nhiều nhóm độc giả khác nhau.

Khi câu chuyện tiếp tục phát triển, bạn tìm kiếm những bước ngoặt và sự thay đổi: nó đang diễn biến như thế nào, đang mở rộng ra sao. Bạn cố gắng vẽ nên bức tranh rộng lớn hơn, tìm ra các chủ đề và những biến chuyển.

Một số độc giả cho rằng ban đầu chúng tôi đã xem nhẹ vụ tấn công chết người vào một trường học ở miền nam Iran so với cách chúng tôi đưa tin về các cuộc tấn công của Iran vào Israel. Bạn nhìn nhận điều đó như thế nào?

Vụ tấn công vào trường tiểu học ở Iran khiến nhiều trẻ em thiệt mạng đã là ưu tiên đưa tin ngay từ đầu. Khi chúng tôi nhận thức được vụ tấn công và quy mô của nó, các phóng viên đã cố gắng xác định gia đình các nạn nhân và những nhân chứng của thảm kịch.

Hình ảnh vệ tinh, các bài đăng trên mạng xã hội và những video đã được xác minh là những nguồn tư liệu cực kỳ quan trọng. Một tập hợp bằng chứng do nhóm Visual Investigations của chúng tôi thu thập cho thấy một tên lửa của Mỹ đã đánh trúng ngôi trường, trái ngược với tuyên bố của Tổng thống Trump.

Tuy nhiên, chúng tôi không có mặt trực tiếp tại Iran. Việc liên lạc trong nước rất hạn chế. Vì vậy việc đưa tin sẽ luôn khó khăn và chậm hơn so với những nơi như Israel và Lebanon, nơi chúng tôi có phóng viên tận mắt chứng kiến những gì đang xảy ra.

Nếu nhìn vào vụ tấn công ở Israel — vụ mà bạn đang so sánh — chúng tôi có thể lái xe đến đó. Nó chỉ cách Jerusalem khoảng 20 phút. Chúng tôi có thể nói chuyện với các nhân chứng. Chúng tôi hiểu rõ hơn vì chúng tôi có thể có mặt tại đó.

Vụ tấn công vào trường học là điều khó tưởng tượng nổi. Đây là một sự kiện đòi hỏi và xứng đáng với việc đầu tư nguồn lực để đưa tin. Chúng tôi vẫn đang tiếp tục nỗ lực liên lạc với những người có thể nói chuyện với chúng tôi về vụ tấn công và tìm hiểu về những đứa trẻ đã thiệt mạng. Đây là một ưu tiên.

Đôi khi chỉ một dòng tiêu đề cũng có thể gây ra tranh cãi trên mạng và các cuộc biểu tình ngoài đường phố, như chúng ta đã thấy trong việc đưa tin về cuộc chiến Israel–Hamas. Làm thế nào để chúng ta quyết định những từ ngữ ít ỏi đó?

Chúng tôi dành rất nhiều thời gian cho tiêu đề. Chúng tôi suy nghĩ cẩn thận về thông điệp mình muốn truyền tải. Trong những thời điểm khó khăn, chúng tôi càng chậm rãi và thận trọng hơn.

Ví dụ, chúng tôi đã chuẩn bị trong nhiều tuần cho khả năng Hoa Kỳ tấn công Iran. Đã có nhiều dấu hiệu. Chúng tôi đã đưa tin về điều đó. Tổng thống Trump đã đe dọa tấn công ngay cả khi các nỗ lực ngoại giao vẫn đang tiếp diễn.

Chúng tôi đã chuẩn bị sẵn sàng. Sự xác nhận đầu tiên về cuộc tấn công mà chúng tôi có được là từ quân đội Israel. Không có xác nhận rằng Hoa Kỳ đã tham gia. Vì vậy tiêu đề đầu tiên chỉ nói rằng quân đội Israel đã tấn công Iran. Và chúng tôi đang cố gắng xác định liệu Hoa Kỳ có liên quan hay không. Chúng tôi biết họ đang ở trong khu vực. Chúng tôi biết đây vốn được dự định là một chiến dịch do Mỹ dẫn đầu. Nhưng đó chưa phải là điều chúng tôi có thể nói vào lúc đó. Tôi khá chắc rằng trong giờ đầu tiên, có thể là hai giờ đầu, chúng tôi đã có khoảng sáu phiên bản tiêu đề khác nhau dựa trên thông tin có được.

Chúng tôi hiểu rằng mọi người muốn chúng tôi đưa tin nhanh hơn. Nhưng chúng tôi phải dựa trên những gì đã được xác minh tại từng thời điểm và di chuyển nhanh nhất có thể để đảm bảo tính chính xác và quy trách nhiệm cho các bên khi chúng tôi đủ cơ sở đưa tin.

Một số độc giả đặt câu hỏi về lựa chọn ngôn ngữ của chúng tôi — dùng câu bị động hay chủ động, khi nào cần ghi rõ nguồn, cần bao nhiêu bối cảnh, dùng từ “chiến tranh” hay “xung đột”. Bạn có phải tranh luận nhiều về ngôn ngữ không?

Khi nào thì gọi giao tranh ở Iran là “chiến tranh”? Làm thế nào để mô tả các cuộc tấn công trên khắp Trung Đông? Đó là “chiến tranh” hay “xung đột”? Từ ngữ rất quan trọng, và bạn đang cố gắng truyền tải quy mô của những gì đang diễn ra cũng như phạm vi của cuộc giao tranh.

Ngôn ngữ của chúng tôi thay đổi theo thời gian. Tại bất kỳ thời điểm nào, nó phản ánh sự hiểu biết tốt nhất và có thể kiểm chứng nhất của chúng tôi về tin tức đang diễn ra. Những tuyên bố ban đầu không phải lúc nào cũng đúng, vì vậy chúng tôi phải cân nhắc kỹ nguồn tin và thông tin khi viết tiêu đề và bài viết ban đầu.

Khi mọi thứ rõ ràng hơn, ngôn ngữ cũng sẽ thay đổi. Ngôn ngữ bạn bắt đầu sử dụng không phải là ngôn ngữ bạn kết thúc.

Mọi thứ đều diễn ra theo thời gian thực, và chúng tôi đều xuất phát từ cùng một mục tiêu: thúc đẩy thông tin chính xác, được kiểm chứng, giúp giải thích những gì đang xảy ra mà không thiên vị, không định kiến.

Làm thế nào để chúng ta đảm bảo an toàn cho các nhà báo của mình ở Trung Đông, bao gồm cả những người ở các quốc gia mà chính phủ Mỹ đang khuyến cáo công dân Mỹ nên rời đi?

An ninh là hoạt động 24/7. Chúng tôi có các nhóm bên ngoài những quốc gia đó theo dõi tình hình. Ở những nơi rủi ro hơn, chúng tôi có các đội an ninh tại chỗ làm việc cùng các phóng viên. Các nhà báo của chúng tôi được đào tạo cho loại hình đưa tin này, và nhiều người đã làm công việc này trong nhiều năm. Các trưởng văn phòng, cùng với các biên tập viên cấp cao, đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo an toàn cho đội ngũ của họ.

Chúng tôi không gửi bất kỳ ai đến vùng chiến sự nếu họ không có kinh nghiệm và không hiểu rõ rủi ro. Nhưng chúng tôi cũng có nhân viên và gia đình ở nhiều quốc gia trong khu vực, những người không phải là nhà báo, và chúng tôi muốn đảm bảo họ tránh xa nguy hiểm, vì vậy chúng tôi sẽ di dời họ khi cần thiết.

Điều quan trọng nữa là phải thường xuyên hỏi thăm mọi người, đảm bảo họ vẫn ổn. Ngay cả những nhà báo dày dạn kinh nghiệm nhất cũng vẫn muốn được hỏi: “Bạn có ổn không?” Đây là những con người đang sống trong chính câu chuyện mà họ phải đưa tin.

Cái chết và thương tích của dân thường là một trong những khía cạnh đau lòng nhất của bất kỳ cuộc chiến nào. Một số độc giả cho rằng truyền thông phương Tây có thiên vị khi đưa tin, tập trung nhiều hơn vào cái chết của người Mỹ. Chúng ta tiếp cận việc đưa tin về những sự kiện này như thế nào?

Tôi nghĩ cái chết của dân thường là điều khó chấp nhận nhất.

Đối với tôi, với tư cách một nhà báo và một con người, dân thường là những người vô tội. Họ không phải là người đưa ra quyết định gây ra chiến tranh. Tôi nghĩ chúng tôi rất coi trọng trách nhiệm kể lại câu chuyện của họ.

Dù đó là ở Ukraine hay Nga, ở Gaza hay Israel hoặc Lebanon, hay ở Iran — bất kể bạn nghĩ gì về bản thân cuộc chiến — đây vẫn là những người dân thường. Và tôi tin rằng trách nhiệm của chúng tôi là kể lại câu chuyện của họ, hiểu vì sao họ thiệt mạng và buộc các lực lượng quân sự phải chịu trách nhiệm cho những tổn thất đó.

(Mike Abrams / Nytimes)

Nguyên nhân cái chết là viêm phổi, theo lời con riêng của ông, Jamie Scott-Long. Ông Burns sinh sống tại Cambridge.

Trong 40 năm làm việc tại The Times, ông Burns từng đưa tin từ một loạt văn phòng thường trú đáng chú ý, bao gồm tại Nam Phi, Liên Xô, Canada, Bosnia và Herzegovina, Ấn Độ, Afghanistan, Pakistan, Iraq và London. Xen giữa những giai đoạn tác nghiệp liên tục, ông cũng có thời gian học tập tại các trường đại học danh tiếng như Harvard và Cambridge — nơi ông nhiều lần sinh sống trong và sau những thập niên làm việc cho The Times.

Với mái tóc xoăn rối đặc trưng bao quanh khuôn mặt có sống mũi cao và bộ râu, ông Burns từng được mô tả trong một bản ghi nhớ nội bộ của tòa soạn là “người lính cứu hỏa hoàn hảo của Ban Đối ngoại” — một cách gọi dành cho những phóng viên luôn được điều động nhanh chóng tới các điểm nóng trên thế giới và làm việc với tốc độ cao ngay khi đến nơi.

Có vẻ như ông không phản đối nhận xét đó. Từ năm 2003 đến 2015, ông mang danh hiệu hiếm có là trưởng phóng viên đối ngoại.

Trong các bài viết của mình, ông Burns thể hiện khả năng tinh tế trong việc nắm bắt cả dòng chảy rộng lớn của lịch sử lẫn những chi tiết sống động của hiện tại. Chẳng hạn, một bài viết năm 1992 mở đầu bằng hình ảnh nghệ sĩ cello Vedran Smailovic đang chơi bản Adagio in G Minor của Albinoni dưới làn pháo kích giữa những con phố đổ nát của Sarajevo — thủ đô bị bao vây của Bosnia và Herzegovina — để tưởng niệm những người đã chết của thành phố.

Bài báo sau đó nhắc lại lịch sử quốc tế của Sarajevo từ khi được thành lập vào thế kỷ 15. Đến năm 1992, ông Burns viết, nơi đây đã trở thành “một vùng đất hoang tàn của những nhà thờ Hồi giáo, nhà thờ Thiên Chúa và bảo tàng bị tàn phá; của những tòa nhà văn phòng, khách sạn và sân vận động bị thiêu rụi; của bệnh viện, trường âm nhạc và thư viện bị xuyên thủng bởi tên lửa, đạn cối và pháo binh”.

Ông thường viết vào đêm muộn, khi hạn chót của tòa soạn ở New York đang đến gần. Khi nhà lãnh đạo Liên Xô Leonid I. Brezhnev qua đời năm 1982, tin tức được công bố vào cuối buổi sáng tại Moscow — sớm hơn New York tám giờ — giúp The Times kịp phát hành 140.000 bản báo trong ngày với tin lớn về cái chết của ông Brezhnev.

Là một con người phức tạp và giàu tính suy tưởng, với những câu chuyện kể được truyền đạt bằng phong cách kể chuyện đầy cuốn hút, ông Burns thường gây tranh cãi với chính quyền các nước nơi ông làm việc, với một số đồng nghiệp, cũng như với các biên tập viên phải chờ đợi những phản hồi muộn vào ban đêm của ông trước các đề xuất chỉnh sửa.

Ông phản đối mạnh mẽ điều mà ông coi là sự trung thành mù quáng với các hệ tư tưởng do những chế độ độc tài nuôi dưỡng. Ông cũng thừa nhận rằng — “không ít lần” — chính ông đã được các biên tập viên cứu khỏi “sự thái quá của niềm đam mê, bằng những nét bút xanh nghiêm khắc nhưng cần thiết”.

Theo các biên tập viên của ông, “John Burns là chính mình nhất khi ông vô hình — toàn bộ sức mạnh tài năng và cá tính của ông được bộc lộ trong những bản tin vô song gửi về từ khắp thế giới, và thậm chí còn rõ nét hơn trong các bản ghi nhớ đặc trưng của ông,” Susan Chira, cựu biên tập viên đối ngoại của The Times, viết năm 2015 nhân dịp ông nghỉ hưu.

“Đó là những tác phẩm nghệ thuật bậc thầy về ngôn từ, hùng biện và khéo léo — vừa lập luận để bài viết được lên trang nhất, vừa miêu tả hoàn cảnh khắc nghiệt của quá trình tác nghiệp, vừa giải thích vì sao ông không thể và không nên làm một số việc mà các biên tập viên yêu cầu, đồng thời xin lỗi vì những bài viết văn chương tao nhã luôn đến New York muộn khi hạn chót đã trôi qua.”

Bị bắt tại Trung Quốc

Được cử tới Trung Quốc vào thập niên 1980, vài năm sau khi gia nhập The Times từ tờ Toronto Globe and Mail năm 1975, ông Burns đã thực hiện một chuyến đi bằng xe máy dài 1.000 dặm vào vùng nội địa — nơi người nước ngoài không được phép đến.

Ông bị bắt giữ, bị buộc tội gián điệp — một cáo buộc mà ông chế giễu và sau đó bị hủy bỏ — và cuối cùng bị trục xuất.

Sau cuộc xâm lược Iraq năm 2003, ông trở thành trưởng văn phòng của The Times tại Baghdad. Nhiệm kỳ của ông tại đây đã truyền cảm hứng cho một bài viết dài trên Vanity Fair, mô tả những cạnh tranh cá nhân, rối loạn và chia rẽ trong nội bộ. Cả bạn bè lẫn người bất đồng đều bày tỏ quan điểm về ông với cảm xúc mạnh mẽ.

Trong nhiều thập niên, ông Burns luôn có sự đồng hành của Jane Scott-Long, người vợ thứ hai, vốn cũng nổi tiếng với khả năng tổ chức hậu cần và sáng tạo trong việc xây dựng và vận hành các văn phòng chiến trường của The Times.

Tại Baghdad, bà được ghi nhận đã biến một cơ sở báo chí xuống cấp và thiếu an toàn thành một nơi trú ẩn kiên cố, được bảo vệ bằng các bức tường chống nổ kiểu quân sự và một đội vệ sĩ đông đảo; nơi này còn có những tiện nghi như bể bơi nhỏ và máy pha cà phê hiện đại.

“Nếu có giải Pulitzer dành cho việc tạo điều kiện cho nền báo chí vĩ đại,” Bill Keller, cựu tổng biên tập điều hành của The Times, từng được trích dẫn trong một chuyên mục Times Insider về bà Scott-Long, “Jane sẽ là ứng viên đầu tiên của tôi.”

Bà qua đời năm 2017. Trong những năm cuối đời, bạn bè nhận thấy ông Burns trở nên ngày càng khép kín — một sự thay đổi so với tính cách trước kia vốn rất cởi mở và hòa đồng.

Xuất thân trong gia đình quân nhân

John Fisher Burns sinh ngày 4 tháng 10 năm 1944 tại Nottingham, Anh. Cha ông, Robert John Barrow Burns, là một sĩ quan cấp cao và phi công của Không quân Hoàng gia, người Nam Phi. Mẹ ông, Dorothy (Fisher) Burns, là y tá thời chiến và sau đó theo chồng trong nhiều nhiệm vụ quân sự hậu chiến tại Tây Đức và các quốc gia khác. Ông có ba chị em gái.

Ông học tại các trường nội trú ở Anh, bao gồm trường Stowe danh tiếng, trước khi gia đình chuyển đến Canada. Tại đây ông học khoa học chính trị và kinh tế tại Đại học McGill ở Montreal.

Công việc báo chí đầu tiên của ông là tại Toronto, cho tờ The Globe and Mail, nơi cử ông đến thủ đô Trung Quốc khi đó còn gọi là Bắc Kinh (Peking) vào năm 1971.

Năm 1972, ông kết hôn với Jane Pequegnat, sau này ly hôn. Năm 1975, ông gia nhập The New York Times với vai trò phóng viên tại bàn tin đô thị ở New York.

Năm 1976, khi xảy ra cuộc nổi dậy Soweto — khi học sinh da đen xuống đường phản đối việc sử dụng tiếng Afrikaans làm ngôn ngữ giảng dạy trong hệ thống trường học phân biệt chủng tộc của chế độ apartheid — ông Burns trở thành trưởng văn phòng của The Times tại Johannesburg.

Từ Nam Phi, ông thường xuyên tới Zimbabwe trước khi nước này giành độc lập để đưa tin về cuộc xung đột diễn ra chủ yếu tại các vùng rừng rậm xa xôi. Chính tại đây ông gặp bà Scott-Long.

Những giải thưởng và sự nghiệp quốc tế

Trong thời gian làm việc tại Nam Phi, ông Burns phỏng vấn Steve Biko, lãnh đạo phong trào Ý thức da đen, và dự đoán tư tưởng của ông này sẽ có ảnh hưởng sâu sắc tới tương lai đất nước. Sau đó ông tiếp tục đưa tin về cái chết của Biko trong khi bị giam giữ.

Năm 1990, ông quay lại Nam Phi để đưa tin về việc Nelson Mandela được trả tự do sau 27 năm tù.

Từ năm 1981 đến 1984, ông là trưởng văn phòng Moscow. Sau đó ông làm việc tại Trung Quốc (1984–1987) và Toronto (1987–1991).

Sau khi Bức tường Berlin sụp đổ năm 1989 và Liên Xô tan rã, cục diện địa chính trị thay đổi sâu sắc, buộc các phóng viên phải hoạt động trong một thế giới ít dự đoán hơn và nguy hiểm hơn so với thời Chiến tranh Lạnh.

Đầu thập niên 1990, khi làm việc tại Balkan, ông giành giải Pulitzer đầu tiên năm 1993 cho loạt bài về cuộc chiến Bosnia — cuộc xung đột gây ra những vụ đổ máu sắc tộc tồi tệ nhất ở châu Âu kể từ Thế chiến II.

Khi làm trưởng văn phòng của The Times tại New Delhi (1994–1998), ông giành giải Pulitzer thứ hai cho loạt bài năm 1997 từ Afghanistan. Ban giám khảo ca ngợi “sự đưa tin dũng cảm và sâu sắc của ông về chế độ khắc nghiệt mà Taliban áp đặt lên Afghanistan.”

Ông cũng giành hai giải George Polk, năm 1996 cho các bài viết về Afghanistan và năm 1978 cho loạt bài về châu Phi cùng hai phóng viên khác của The Times.

Sau các sự kiện dẫn đến và định hình thế giới sau vụ khủng bố ngày 11 tháng 9, ông trở thành phóng viên đầu tiên của tờ báo chuyên trách các vấn đề Hồi giáo, trong đó có việc đưa tin về vụ tấn công tàu chiến USS Cole năm 2000 tại Yemen.

“Tiêu chuẩn vàng” của nghề báo

Năm 2003, khi Mỹ và Anh xâm lược Iraq và lật đổ Saddam Hussein, ông Burns quay trở lại Baghdad và làm trưởng văn phòng từ năm 2004 đến 2007.

Dù rất trân trọng vị trí của mình tại The Times, ông cũng say mê theo dõi những biến động nội bộ của tòa soạn — từ chính trị nội bộ đến các cá tính khác nhau — và luôn bám sát điều ông xem là những khát vọng cao nhất của báo chí hiện đại.

Khi rời The Times năm 2015, ông nhắc lại một câu nói của cựu tổng biên tập điều hành A.M. Rosenthal rằng bản chất của nghề báo tại tờ báo này là “giữ cho tờ báo luôn ngay thẳng.”

Ông viết:

“Cam kết về sự công bằng và cân bằng, cũng như việc tránh chấp nhận những chân lý thông thường khi việc đưa tin của chúng ta dẫn tới những hướng bất ngờ, đã là tiêu chuẩn vàng của chúng ta — dù tôi, cũng như nhiều phóng viên khác, chắc chắn đôi khi đã không đạt được điều đó khi cảm xúc của bản thân và của những người xung quanh dâng cao.”

Ông cũng bày tỏ sự không đồng tình với một số nhà báo trẻ của thế hệ mới, những người cho rằng nghề báo là một sứ mệnh mang tính cứu thế nhằm tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn.

“Trong thời đại của chúng ta, việc các phóng viên trẻ nói rằng mục tiêu đạo đức của họ — thậm chí là lý do họ chọn nghề — là để tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn đã trở nên phổ biến,” ông viết.

“Đó là một điều đẹp đẽ, nhưng cũng có thể nuôi dưỡng một tâm thế truyền giáo — thậm chí là sự tự mãn — khiến người ta dễ bỏ qua những sự thật bất tiện để phục vụ cho lợi ích của người khác.”

(Alan Cowell/Nytimes)

Dài 107 phút, bài phát biểu của ông Trump năm nay là diễn văn Thông điệp Liên bang dài nhất do bất kỳ tổng thống nào thực hiện theo thống kê kể từ năm 1964. Nhiều đời tổng thống chỉ nói trên dưới 50 phút, nghĩa là bằng một nửa ông Trump.

Một đặc điểm trong các phát biểu của ông Trump là ông thường xuyên nói ngoài văn bản chuẩn bị sẵn, điều này tạo nên sự thú vị nhưng cũng là thách thức với giới truyền thông trong việc tường thuật, sẵn sàng cho mọi tình huống có thể xảy ra.

New York Times đã huy động hơn 50 nhà báo đưa tin về sự kiện, bao gồm hai phóng viên và bốn nhiếp ảnh gia có mặt bên trong hội trường của Hạ viện, nơi tổng thống sẽ phát biểu. Những người còn lại, bao gồm cả trưởng văn phòng Washington của báo, tập trung tại một phòng làm việc để xem trên màn hình lớn. Họ bàn luận về những gì đang xem và đưa ra quyết định ngay lập tức.

Biên tập viên phụ trách chiến dịch thông tin của New York Times là Elizabeth Kennedy, trưởng nhóm phóng viên của tờ báo tại Nhà Trắng. Bà gia nhập The Times vào năm 2021, sau khi chuyển đến Washington năm 2017 để làm phó trưởng văn phòng cho hãng tin The Associated Press. Trước đó, bà từng là phóng viên thường trú nước ngoài và trưởng văn phòng của AP tại châu Phi, Trung Đông và châu Á.

Việc chọn một nhân sự có nhiều kinh nghiệm và biết cách xử lý tốt trong những tình huống căng thẳng cho thấy New York Times đặc biệt coi trọng tầm quan trọng của sự kiện cũng như việc đưa tin về sự kiện này.

Theo nhà báo Elizabeth Kennedy, báo chí thường nhận được bản sao bài phát biểu trước khi sự kiện diễn ra, song tùy thuộc theo năm và tổng thống, có những năm chỉ vài phút trước khi tổng thống đọc diễn văn. Vì vậy, để tường thuật tốt sự kiện thì phải tập trung vào những gì tổng thống nói chứ không phải bản sao bài phát biểu; chú ý xem tổng thống có bám sát kịch bản và tập trung vào các vấn đề được quan tâm như kinh tế, chi phí sinh hoạt hay không.

Các nhà báo sẽ tìm kiếm những điểm gây bất ngờ hoặc giúp làm sáng tỏ thêm suy nghĩ hay ưu tiên của tổng thống. Họ không bước vào chiến dịch thông tin với suy nghĩ từ trước là sẽ bỏ qua điều gì. Đôi khi, vì áp lực thời gian quá lớn, họ có xu hướng muốn lên kế hoạch chi tiết cho mọi thứ trước khi sự kiện diễn ra. Nhưng thực tế là các nhà báo phải linh hoạt và phản ứng theo diễn biến.

Luôn có những khoảnh khắc buộc nhóm tường thuật phải thật tỉnh táo và phản ứng nhanh. Ví dụ, vào năm 2020, tổng thống Trump phát biểu trước Quốc hội ngay sau khi ông bị Hạ viện luận tội. Năm đó, chủ tịch Hạ viện Nancy Pelosi đã xé bản sao bài phát biểu của tổng thống ngay trước ống kính máy quay.

New York Times phân công một phóng viên chuyên ghi lại “không khí” trong phòng họp, bởi điều đó thường phản ánh rất rõ tình hình tại thời điểm cụ thể. Đối với người xem ở nhà, đôi khi rất khó để nhìn thấy hoặc cảm nhận được bầu không khí trong khán phòng, vì vậy New York Times cố gắng thực hiện riêng một bài viết chỉ tập trung vào khía cạnh này.

Nguyên tắc cơ bản khi đưa tin về một bài phát biểu lớn, theo bà Elizabeth Kennedy, là “bạn phải nhanh, chính xác và nắm bắt được những chủ đề chính ngay tại thời điểm diễn ra”. Tuy nhiên, bạn cũng cần có chuyên môn để phân tích sâu hơn và giúp người đọc hiểu được ý nghĩa thực sự của sự việc. Sẽ rất khó để “nhảy vào” đưa tin kiểu này nếu không có nền tảng kiến thức và kinh nghiệm vững chắc.

Nhiều tờ báo lớn của thế giới thực hiện việc kiểm chứng thông tin các nội dung trong diễn văn của tổng thống với độ trễ chỉ vài phút, thậm chí là kiểm chứng trực tiếp theo thời gian thực. New York Times cũng thực hiện việc này với một nhóm phóng viên chuyên trách từng lĩnh vực, những người nắm rất rõ các vấn đề và có kiến thức tốt.

Với sự chuẩn bị công phu, bạn đọc truy cập New York Times có thể xem trực tiếp bài phát biểu của tổng thống qua video, hoặc đọc các box thông tin cập nhật kèm giải thích và kiểm chứng, bình luận của chuyên gia, phản ứng của những nhân vật quan trọng về nội dung liên quan, miêu tả không khí trong hội trường của Hạ viện cũng như phỏng vấn nhân vật từ nơi diễn ra sự kiện.

Ngoài ra còn có bài viết kiểm chứng thông tin nội dung trong phát biểu của tổng thống; bài viết giải thích vì sao nhiều nghị sĩ đảng Dân chủ mặc đồ trắng đến dự sự kiện; khách mời đến dự sự kiện là những ai (sự khác biệt trong khách mời của đảng Dân chủ và đảng Cộng hòa)…

Tất nhiên, các tờ báo dù cố gắng khách quan nhất có thể khi đưa tin về sự kiện thì cũng dưới sự ảnh hưởng quan điểm chung của báo. Cách New York Times đưa tin sẽ khác Fox News.

Võ Văn Thành

Cùng năm đó, một cuốn sách ít được biết đến của một tác giả tên Samuel Smiles cũng được xuất bản. Cuốn sách này bị đánh giá là nhàm chán, viết dở và bị chỉ trích nặng nề: có người cho rằng những cuốn sách kiểu này là “ngu ngốc nhất từng biết đến”. Tuy nhiên, độc giả lại yêu thích nó. Nó đã bán chạy hơn sách của Darwin, phổ biến một thuật ngữ mới và đồng thời thay đổi ngành xuất bản mãi mãi.

Cuốn sách đó có tên là “Self help - Tự lực ” và mục tiêu của nó rất đơn giản: dạy độc giả rằng “với Ý chí, con người có thể làm được mọi thứ”.

Samuel Smiles sinh ngày 23/12/1812 ở Berwickshire, Scotland. Ngoài tác phẩm giáo huấn nổi tiếng nhất của mình là Self help, ông còn viết các cuốn sách khác cùng dòng là: Nhân cách (1871); Tiết kiệm (1875) và Bổn phận (1880). Những cuốn sách này đều tôn vinh các giá trị cơ bản của thời Victoria ( giai đoạn trong lịch sử Anh từ khoảng năm 1820 đến năm 1914) gắn liền với “phúc âm của công việc”.

Sinh ra trong gia đình có 11 anh em, mồ côi cha từ năm 1832, từ nhỏ Smiles đã học được ý nghĩa của sự tự lập. Tốt nghiệp ngành y tại Edinburgh, nhưng ông đã sớm từ bỏ nghề bác sĩ để theo nghiệp báo chí, chuyển đến Leeds, nơi ông làm biên tập cho Leeds Times - một tờ báo tiến bộ và ủng hộ cải cách, từ năm 1838 đến năm 1842.

Chủ nghĩa cấp tiến mà Samuel Smiles theo đuổi là ứng dụng thực tế từ học thuyết của các nhà triết học thực dụng (“những người cấp tiến triết học”) Jeremy Bentham và James Mill .

Smiles là người ủng hộ nhiệt thành cho sự tiến bộ vật chất dựa trên doanh nghiệp cá nhân và thương mại tự do . Từ năm 1845 đến năm 1866, ông tham gia vào công tác quản lý đường sắt, và năm 1857, ông xuất bản một cuốn tiểu sử về nhà phát minh và người sáng lập ra ngành đường sắt, George Stephenson . Sau đó, ông cho ra mắt cuốn Self-help, là kết quả của loạt bài giảng về sự tự hoàn thiện dành cho những người đàn ông trẻ tuổi ở Leeds.

250.000 bản của cuốn sách đã được bán ra vào cuối thế kỷ và được dịch rộng rãi. Smiles còn viết nhiều cuốn sách khác, bao gồm Cuộc sống của các kỹ sư (3 tập, 1861 – 1862; 5 tập, ấn bản mở rộng, 1874); một nghiên cứu tiên phong về lịch sử kinh tế; và một cuốn Tự truyện (biên tập bởi T. Mackay, 1905).

Ông mất ngày 16/4/1904 tại London (Anh).

Thể loại sách self help phát triển mạnh mẽ bất chấp tranh cãi

Một điều chắc chắn là thể loại sách mà Samuel Smiles đặt nền móng đã giúp bán thêm nhiều sách: năm ngoái, theo số liệu từ Nielsen BookData, 3% tổng số sách bán ra tại Anh là sách self help.

Từ khi con người tồn tại, họ đã cần sự giúp đỡ - và sách luôn cung cấp điều đó. Vào thế kỷ 17, những cuốn sách với chủ đề cụ thể đã xuất hiện với các lời khuyên quan trọng như “Râu có chiều dài đáng sợ” và “Xì mũi”. Đây là một số mô típ đặc trưng của sách self-help đã xuất hiện từ trước khi thuật ngữ này được định hình.

Giống như cuốn sách bán chạy thời hiện đại “Thói quen nguyên tử” của James Clear, giải thích về “Bốn nguyên tắc thay đổi hành vi” giúp người ta duy trì thói quen hàng ngày “Giữ động lực trong cuộc sống và công việc” và tránh những suy nghĩ tiêu cực, một cuốn cẩm nang Thanh giáo thế kỷ 18 khuyến khích độc giả hàng ngày suy ngẫm về cái chết cận kề. Hãy tưởng tượng, nó viết, “hơi thở của ngươi yếu dần, cổ họng ngươi phát ra tiếng lạch cạch, đôi tay ngươi đẫm mồ hôi lạnh”. Điều này chắc chắn giúp giữ động lực, nếu không phải để tránh những suy nghĩ tiêu cực.

Thể loại sách self help thực sự phát triển mạnh mẽ trong cuộc Cách mạng Công nghiệp. Trong thời kỳ trung cổ, con người có thể đánh giá giá trị bản thân qua vị trí của họ trong gia đình hoặc làng xã. Khi dân số thành thị ngày càng tăng, họ nhận thấy mình đang ở trong một “thị trường của bản ngã” nơi con người “mua sắm bạn bè, đối tác kinh doanh và bạn đời”, Joseph Henrich, giáo sư sinh học tiến hóa tại Đại học Harvard, cho biết.

Trong thế giới “cá nhân hóa” này, bạn cần phải trau dồi một cái tôi độc đáo để khiến mình trở nên hấp dẫn hơn đối với người khác. Điều đó đồng nghĩa với việc không chỉ cải thiện bản thân mà còn phải tìm thời gian để làm điều đó. Những người trong giai đoạn này trở nên “ám ảnh với việc sử dụng thời gian hiệu quả”.

Cuốn “Self-help” của Smiles là một ví dụ điển hình. Nó truyền tải một thông điệp vừa giải phóng vừa đè nặng rằng với nỗ lực, “bất kỳ người đàn ông nào cũng có thể làm được những gì người khác đã làm”. Để chứng minh điều này, cuốn sách dài hơn 400 trang kể về những con người đầy kỷ luật, chỉ ngủ 4 tiếng một đêm, làm việc 16 tiếng mỗi ngày, chọn lao động cải thiện bản thân thay vì “cuộc sống trụy lạc” và đạt được thành công đáng ghen tị.

Người đọc sẽ học được cách Galileo sau 50 năm làm việc đã phát minh ra con lắc của mình; cách James Watt nghĩ ra động cơ hơi nước sau chỉ 10 năm; và cách Robert Peel sau khi yêu con gái 7 tuổi của chủ nhà đã tuyên bố rằng sẽ cưới cô bé, đợi mười năm rồi mới làm điều đó. (Có vẻ việc làm quen với trẻ vị thành niên không bị coi là “cuộc sống trụy lạc”.)

Khi thể loại này phát triển, các tuyên bố của nó cũng tăng lên. Một lý do mà sách self help bị coi thường, theo Oliver Burkeman, tác giả của cuốn sách quản lý thời gian “Bốn nghìn tuần”, là vì có rất nhiều thứ “không đáng tin cậy” ngoài kia, từ những ý tưởng thiếu suy nghĩ đến “lừa đảo hoàn toàn”. Một số tiêu đề như “Sống khỏe cả đời” đưa ra những lời khuyên về những điều hiếm khi được coi là vấn đề. Những cuốn khác như “Suy nghĩ và làm giàu” và “Tôi bị viêm ruột thừa và tự chữa khỏi” lại gây ra sự hoài nghi.

Dù những tuyên bố của sách self help có đúng hay không, những cuốn sách này cũng phản ánh những lo âu của con người. Thể loại này là nơi nỗi lo âu được sắp xếp theo bảng chữ cái và số hóa. Nếu tra dưới chữ “A” trong danh sách các sách self-help của Mỹ vào thế kỷ 19 và 20, bạn sẽ thấy có 77 cuốn về “Vị thành niên”, 17 cuốn về “Lão hóa” và 13 cuốn về “Nghiện rượu”. Chữ “L” có các cuốn sách về “Cô đơn” (6 cuốn), “Tình yêu” (63 cuốn) và - đáng ngạc nhiên và có lẽ không liên quan - “Gia súc”.

Đôi khi, danh sách này giống như một bộ phim hài, đôi lúc lại như một bi kịch. Sau cuốn “Khả năng yêu” và “Những cuộc phiêu lưu trong tình trạng khỏa thân” là cuốn sách ảm đạm hơn “Lời khuyên cho người cô đơn, thất vọng và bối rối”.

Những cuốn sách này “phản ánh những nỗi sợ và lo âu” của thời đại, Jessica Lamb-Shapiro, tác giả của cuốn sách về thể loại này, “Vùng đất hứa”, cho biết. Ví dụ, sau cuộc Đại khủng hoảng, các cuốn sách về cách kiếm tiền bùng nổ, dù việc chúng có giúp độc giả thành công hay không vẫn còn là điều không rõ ràng.

Nếu bạn tin Marcus Aurelius, điều đó chẳng mấy quan trọng. Tài sản, tham vọng và thành tựu, ông viết, đều vô nghĩa: chúng ta chỉ ở đây trong chốc lát trước khi bước vào “vực thẳm của sự vĩnh cửu”.

Có lẽ có những cách tốt để dành thời gian hơn là đọc sách self help.

(The Economist)

Sau khi tốt nghiệp đại học năm 1993, cô bắt đầu sự nghiệp văn chương của mình với tư cách là một nhà thơ, bằng cách xuất bản bốn bài thơ trên ấn bản mùa đông của tạp chí văn học hàng quý “Văn học và Xã hội”. Đây là giai đoạn cô làm phóng viên cho một tạp chí văn hóa.

Năm sau, truyện ngắn “Red Anchor” của cô giành chiến thắng trong một cuộc thi văn học do tờ báo Seoul Shinmun tổ chức.

Cô đã nhanh chóng khẳng định mình là một trong những tiểu thuyết gia đáng chú ý nhất trong giới văn học Hàn Quốc, xuất bản nhiều tập tiểu thuyết và tiểu thuyết dài, chẳng hạn như “Yeosu”, “The Fruit of My Woman”, “Your Cold Hands”, “Black Deer”, “The Wind is Blowing” và “Greek Lessons”.

Ngoài tiểu thuyết, Han còn tham gia vào nhiều hoạt động văn học khác nhau, bao gồm thơ ca và văn học thiếu nhi. Cô đã xuất bản một tập thơ có tựa đề “Tôi cất buổi tối vào ngăn kéo” cùng nhiều sách thiếu nhi, chẳng hạn như “Tên tôi là hoa hướng dương” và “Hộp nước mắt”.

Năm 2016, cô trở nên nổi tiếng khi giành Giải thưởng quốc tế Man Booker cho tác phẩm hư cấu “The Vegetarian”. Câu chuyện ban đầu được đăng nhiều kỳ trên tạp chí phát hành hàng quý “Creation and Criticism” vào năm 2004, và được xuất bản thành sách tại Hàn Quốc ba năm sau đó.

Từ năm 2007 đến năm 2018, bà đã dạy viết tiểu thuyết cho những nhà văn đầy tham vọng tại Học viện Nghệ thuật Seoul. Những người theo học mô tả bà là “một giáo sư thu hút sinh viên bằng sự nhạy cảm và sức lôi cuốn của mình”.

Han cũng nổi tiếng vì xuất thân trong gia đình có truyền thống văn chương.

Cha bà là Han Seung-won, một tác giả nổi tiếng với các tác phẩm như “Aje aje bara-aje,” “Chusa” và “The Life of Dasan.” Ông Han vẫn là một nhà văn lão luyện ở tuổi 85. Ông đã xuất bản tiểu thuyết tự truyện có tựa đề “The Path of Humans” vào đầu năm 2024.

Hai cha con nhà Han đã đạt được thành tích đáng chú ý khi trở thành cặp cha con đầu tiên giành Giải thưởng Văn học Yi Sang, một trong những giải thưởng tiểu thuyết danh giá nhất của Hàn Quốc.

Anh trai của Han Kang, Han Dong-rim, cũng là một tiểu thuyết gia.

Tác phẩm gần đây nhất của Han Kang là “We Do Not Part” (2021), khắc họa thảm kịch của vụ thảm sát thường dân năm 1948 trên đảo Jeju, miền nam Hàn Quốc theo góc nhìn của ba người phụ nữ. Cuốn tiểu thuyết đã mang về cho cô giải thưởng Prix Medicis cho văn học nước ngoài, một trong bốn giải thưởng văn học lớn của Pháp, vào năm ngoái và Giải thưởng Emile Guimet cho Văn học châu Á, cũng là một giải thưởng của Pháp, vào tháng 3 năm nay.

Trong một cuộc họp báo được tổ chức vào tháng 11/2023, Han tiết lộ rằng cô đã mất 7 năm để hoàn thành câu chuyện. “Khi tôi viết tác phẩm của mình, đó là khoảnh khắc hạnh phúc nhất đối với tôi”, cô nói.

Vì các tiểu thuyết gần đây của cô, từ “Human Acts” đến “We Do Not Part”, chủ yếu nói về bóng tối và vết thương trong lịch sử hiện đại của Hàn Quốc, Han cũng cho biết bà muốn chuyển sang những câu chuyện tươi sáng và ấm áp hơn.

“Tôi đã quá chán ngán cái lạnh rồi, vì tuyết rơi nhiều quá trong ‘We Do Not Part’. Tôi mong mùa xuân đến”, cô nói thêm.

(Yonhap)

Giải Nobel Văn chương năm 2024 được trao cho Han Kang “vì văn xuôi đầy chất thơ mãnh liệt của bà, đối mặt với những chấn thương lịch sử và phơi bày sự mong manh của cuộc sống con người” - Ủy ban Nobel.

Khi Puzo viết “Bố già” vào cuối những năm 1960, ông đã làm điều đó một cách miễn cưỡng. Hai cuốn tiểu thuyết đầu tiên của ông đã nhận được những đánh giá tích cực nhưng chỉ mang lại cho ông tổng cộng 6.500 đô la. Ở tuổi 45 và đang mắc nợ, ông nghĩ rằng cuộc đời mình đang đi xuống nhanh chóng với tư cách là một nhà văn.

Nhưng ông có một số câu chuyện yêu thích để kể về Mafia, và vì tiền, ông quyết định viết một cuốn sách về những người Mỹ gốc Ý trong các băng nhóm tội phạm có tổ chức. Theo lời kể của tác giả, ông đã nhận được rất ít sự khuyến khích từ các nhà xuất bản và chỉ nhận được khoản ứng trước 5.000 đô la. Tất cả đều không biết rằng khi cuốn sách được xuất bản vào năm 1969, nó đã trở thành một trong những thành công phi thường nhất trong lịch sử văn học và điện ảnh.

Cuốn tiểu thuyết này là cuốn sách bán chạy nhất số 1 tại Hoa Kỳ và nằm trong danh sách bán chạy nhất của tờ New York Times trong 67 tuần. Đây cũng là cuốn tiểu thuyết phổ biến nhất ở Anh, Pháp, Đức và các quốc gia khác.

Sau đó, thành công tăng gấp ba lần khi Francis Coppola dựng phim. Với kịch bản của ông Puzo và ông Coppola, bộ phim đã tạo dựng được danh tiếng (cho đạo diễn, biên kịch và nhiều ngôi sao), kiếm được hàng triệu đô la, giành giải thưởng Viện hàn lâm cho các biên kịch, cùng nhiều giải khác, và trở thành bộ phim được trích dẫn nhiều nhất thời bấy giờ, với những cụm từ như ‘’một lời đề nghị mà ông không thể từ chối’‘ đi vào từ điển của người Mỹ.

Bộ phim đã vượt qua cuốn sách về mức độ phổ biến và sự đánh giá cao. Khi ra mắt vào năm 1972, Vincent Canby, trong bài đánh giá của mình trên tờ The New York Times, đã gọi đây là “một trong những biên niên sử tàn bạo và cảm động nhất về cuộc sống của người Mỹ từng được thiết kế trong giới hạn của giải trí đại chúng”.

Dẫn đầu bởi Marlon Brando trong vai Don Vito Corleone gia trưởng và Al Pacino trong vai người con trai Michael, người cuối cùng nắm quyền kiểm soát công việc kinh doanh của gia đình, gia đình Corleone đã vươn đến vị trí mà xã hội tôn trọng. Đây không chỉ là một bộ phim bi kịch xã hội đen; đó là bức chân dung toàn cảnh về một gia đình tận tụy với ý thức về giá trị của riêng mình cũng như bạo lực. Nó cũng là một lời bình luận về lòng tham trong xã hội tư bản.

Có lẽ khía cạnh đáng kinh ngạc nhất trong thành công của bộ phim là nó được lặp lại nhiều lần, vì ‘’Bố già’‘ đã tạo ra ‘’Bố già, Phần II’‘ (1974) và ‘’Bố già, Phần III’‘ (1990), cả hai đều được dựng từ kịch bản của ông Puzo và ông Coppola. Vào vai nhiều thành viên khác nhau của gia đình Corleone, các diễn viên Brando, Pacino và Robert De Niro đã có những màn trình diễn đáng nhớ nhất trên màn ảnh, cũng như Robert Duvall, James Caan và Diane Keaton trong các vai khác.

Khi gia đình Corleone bước vào ngôi đền huyền thoại, họ bị bao quanh bởi những mâu thuẫn. Họ là nhân vật phản diện hay anh hùng hay là sự kết hợp của cả hai? Don Vito Corleone và các con trai của ông đã bị sợ hãi và cả được ngưỡng mộ. Với sự giúp đỡ của ông Coppola, ông Puzo đã nhân cách hóa những con người mà trong các hình thức hư cấu và điện ảnh khác thường bị lên án và chửi rủa. Gia đình Corleone, trước hết, là một gia đình, và có một mối liên kết kéo dài qua các phần tiếp theo khi ngày càng nhiều người trên khắp thế giới bị câu chuyện của họ chạm đến.

Những tên gangster nghĩ rằng Puzo biết rõ thế giới tội phạm

Vì những hiểu biết sâu sắc về tội phạm và gia đình tội phạm của ông Puzo, người ta cho rằng ông đã viết từ kinh nghiệm trực tiếp. Nhưng một trong những điều kỳ lạ trong sự nghiệp của tác giả này là khi nói đến Mafia, ông thực sự là người ngoài cuộc. Như ông đã viết vào năm 1972 trong ‘’The Godfather Papers and Other Writings’‘, ‘’tôi xấu hổ khi thừa nhận rằng tôi đã viết ‘The Godfather’ hoàn toàn từ nghiên cứu. Tôi chưa bao giờ gặp một tên gangster thực sự. Tôi biết khá rõ về thế giới cờ bạc, nhưng chỉ thế thôi”.

Sau khi cuốn sách được xuất bản, ông đã được giới thiệu với một số tay gangster mà ông nói rằng “họ từ chối tin là tôi chưa bao giờ tham gia vào các hoạt động tội phạm”. Ông nói thêm, “Nhưng tất cả bọn họ đều yêu thích cuốn sách”. Và sau đó, họ cũng yêu thích bộ phim, mặc dù tác giả đôi khi nhận được than phiền rằng “Bố già” không hay đối với người Mỹ gốc Ý.

‘’Tôi ước mình đã viết hay hơn,’‘ ông nói. Puzo thích cuốn tiểu thuyết thứ hai của mình, ‘’The Fortunate Pilgrim,’‘ một cuốn tự truyện về gia đình người Mỹ gốc Ý nhập cư ở New York. Nhưng không thể phủ nhận rằng ‘’Bố già’‘ và gia đình Corleone đã thay đổi cuộc đời của tác giả và khiến ông trở thành một trong những tiểu thuyết gia nổi tiếng và giàu có nhất.

Mario Puzo sinh ra tại Hell’s Kitchen ở phía tây Manhattan. Cha mẹ ông là những người nhập cư Mỹ gốc Ý nghèo từ Naples (không phải từ Sicily như gia đình Corleone). Cha ông, một công nhân làm việc tại tuyến đường sắt Trung tâm New York, đã bỏ rơi gia đình khi Mario 12 tuổi, để lại vợ ông, Maria, nuôi bảy đứa con.

Tất nhiên là có những băng đảng trên đường phố New York, nhưng suốt tuổi thơ của mình, ông Puzo đã tránh xa chúng. Như ông nhớ lại sau này, mẹ ông thường bảo ông ở nhà vì “những điều tồi tệ chỉ xảy ra với con khi con ở bên ngoài đường phố”.

Trong lời tựa cho cuốn tiểu thuyết thứ hai của mình, ‘’The Fortunate Pilgrim’‘, ông Puzo nói rằng mẹ ông là hình mẫu cho Don Corleone, Bố già (nhân vật do Brando thủ vai và De Niro thủ vai). ‘’Mỗi khi Bố già mở miệng,’‘ ông viết, ‘’trong tâm trí tôi, tôi nghe thấy giọng nói của mẹ tôi.’‘ Ông nói rằng ‘’The Fortunate Pilgrim’‘ bắt đầu như một cuốn sách về chính ông nhưng đã bị nhân vật Lucia Santa chiếm mất vị trí - nhân vật dựa trên nguyên mẫu là mẹ của ông. ‘’Mẹ tôi là một người phụ nữ tuyệt vời, nhưng là một người khá tàn nhẫn’‘, ông chia sẻ.

Trong bộ phim truyền hình chuyển thể năm 1988 mang tên ‘’The Fortunate Pilgrim’‘, nhân vật Lucia Santa do Sophia Loren thủ vai.

Mario Puzo bắt đầu sự nghiệp viết lách ở thời phổ thông

Ông Puzo bắt đầu viết truyện khi còn học trung học và mơ ước theo đuổi sự nghiệp viết lách, nhưng khi còn trẻ, cùng với cha mình, ông đã làm việc cho Đường sắt trung tâm New York. Sau khi phục vụ trong quân đội ở Thế chiến II, ông theo học tại Cao đẳng New York và bắt đầu viết truyện ngắn.

Cùng thời điểm đó, ông Puzo đang viết cuốn tiểu thuyết đầu tay của mình, ‘’Dark Arena.’‘ Xuất bản năm 1955, tác phẩm kể về một cựu chiến binh Mỹ của Thế chiến II trở về Đức để tìm người tình cũ. Chín năm sau, ông xuất bản ‘’The Fortunate Pilgrim.’‘ Một nhà phê bình trong The New York Times Book Review gọi cuốn sách này là ‘’một tác phẩm kinh điển nhỏ’‘.

Năm 1960, Bruce Jay Friedman - một tiểu thuyết gia, nhà biên kịch, nhà viết kịch và diễn viên người Mỹ, thuê Puzo làm trợ lý biên tập cho một nhóm tạp chí dành cho nam giới (Male, Men, v.v.). Ông Puzo đã viết những câu chuyện hành động, nhiều câu chuyện trong số đó là phiên bản về các trận chiến trong Thế chiến thứ II.

Trong ký ức của Friedman, những gì liên quan đến Puzo đều có hai chữ “kích thước”. Đó là “kích thước” sự thèm ăn và đọc sách. “Tôi có một bức ảnh ông ấy ngồi trên ghế với không chỉ một mà là sáu tập sách trên đùi, làm ướt ngón tay và “nếm thử” từng tập’‘, ông Friedman nhớ lại, chia sẻ thêm về kích thước tiếng cười của ông Puzo, “luôn tràn đầy sự ngạc nhiên trước một số hành vi kỳ quặc của con người”.

Để nuôi sống bản thân và gia đình (vợ và năm đứa con) với tư cách là một nhà văn tự do, ông Puzo bắt đầu viết “Bố già”. Khi bản quyền sách bìa mềm bất ngờ được bán với giá 410.000 đô la, ông đã gọi điện cho mẹ mình. Bà hiểu lầm và nghĩ rằng ông nói là 40.000 đô la. Ông đã nói với bà 3 lần con số thực tế, và sau đó bà nói, “Đừng nói với ai cả”. Trước đó, mẹ ông đã hoài nghi về tác phẩm của ông. Sau “Bố già”, bà gọi ông là “một nhà thơ”.

Trong khi viết kịch bản cho bộ phim ‘’Bố già’‘ cùng với ông Coppola và giành được hai giải thưởng Viện hàn lâm, ông Puzo cũng là biên kịch cho các bộ phim khác (bao gồm ‘’Earthquake,’‘ ‘’Superman,’‘ ‘’Superman II’‘ và ‘’The Cotton Club’‘) và tiếp tục sự nghiệp của mình với tư cách là một tiểu thuyết gia.

Ông đã viết ‘’Fools Die’‘ vào năm 1978 (về cờ bạc ở Las Vegas) và bán bản quyền sách bìa mềm với giá 2,55 triệu đô la. Sau đó, ông quay lại một số chủ đề trong ‘’Bố già’‘ với ‘’The Sicilian’‘ vào năm 1984. ‘’The Sicilian’‘ được quay bởi Michael Cimino vào năm 1987. ‘’The Fourth K’‘, tiểu thuyết về một người anh em họ của Kennedy trở thành Tổng thống Hoa Kỳ vào thế kỷ tiếp theo. ‘’The Last Don’‘, được xuất bản vào năm 1996, đã được chuyển thể thành một loạt phim truyền hình dài sáu giờ vào năm sau.

Năm 1968, ông mua một ngôi nhà ở Long Island tại Bay Shore, qua nhiều năm đã mở rộng và cải tạo lại ngôi nhà này.

‘Tôi tự cho mình là một người nông dân Ý’

Trong một cuộc phỏng vấn với Camille Paglia trên tờ The Times năm 1997, ông Puzo nói, ‘’Tôi tự coi mình là một người nông dân Ý đang sống thoải mái trên trang trại nhỏ của mình’‘. Bốn trong số năm người con của ông sống gần đó.

Sau khi vợ của ông Puzo, Erika, qua đời năm 1978, y tá của bà, Carol Gino, trở thành bạn đồng hành của ông. Ngoài bà Gino, ông còn có năm người con: Virginia McLauglin, Eugene, Anthony, Joseph, tất cả đều sống ở Long Island, và Dorothy ở Los Angeles; chín người cháu; chị gái, Evelyn Murphy, và anh trai, Antony Cleri.

Trước khi mất (năm 1999), ông đã hoàn thành “Omerta”, một tiểu thuyết mà Random House dự định xuất bản vào mùa hè năm sau. Ông coi cuốn sách này là cuốn thứ ba trong bộ ba tác phẩm Mafia của mình (sau “Bố già” và “Ông trùm cuối cùng”).

Trong cuộc phỏng vấn với Paglia năm 1997, Puzo cho biết ông là “một nhà văn lãng mạn”. Ông cho rằng sự nổi tiếng của “Bố già” là do “sự vỡ mộng với hệ thống tư pháp Hoa Kỳ” cũng như sự khao khát mối quan hệ gia đình chặt chẽ.

“Tôi ghét bạo lực”, cha đẻ của “Bố già” nói.

(Mel Gussow/Nytimes)

Mario Puzo qua đời ngày 2/7/1999 tại nhà riêng ở Bay Shore, New York (Mỹ), hưởng thọ 78 tuổi. Người đại diện của ông, Neil Olson, cho biết nguyên nhân là do suy tim mà không giải thích thêm.

Tôi thường không muốn đưa ra dự đoán về một xu hướng nào đó, nhưng tôi khá tự tin về dự đoán này: Trong vài thập kỷ nữa sẽ không còn nhiều người có thể viết.

Một trong những điều khá chắc chắn mà bạn sẽ nhận ra từ góc nhìn một nhà văn giỏi, đó là có rất nhiều người gặp khó khăn khi viết lách. Giống như các bác sĩ biết có bao nhiêu người lo lắng về một nốt ruồi trên da, hay những người giỏi lắp ráp máy tính biết có bao nhiêu người không làm được việc đó, các nhà văn cũng biết có bao nhiêu người cần giúp đỡ trong việc viết.

Lý do khiến nhiều người gặp khó khăn khi viết là vì về cơ bản, để viết tốt, bạn phải suy nghĩ mạch lạc, và suy nghĩ mạch lạc là một việc không hề dễ dàng.

Tuy nhiên, viết lách lại phổ biến trong nhiều công việc và công việc càng danh giá thì càng đòi hỏi phải viết nhiều hơn.

Hai lực tương tác mạnh mẽ nhưng đối lập này – kỳ vọng phổ biến về việc viết lách và sự khó khăn không thể giảm nhẹ của nó – tạo ra một áp lực khổng lồ. Đây là lý do tại sao ngay cả những giáo sư danh tiếng cũng đôi khi phải viện đến việc đạo văn. Điều khiến tôi ngạc nhiên nhất trong những trường hợp này chính là sự vụn vặt của những thứ họ đánh cắp. Thứ họ ăn cắp thường chỉ là những đoạn văn mẫu nhàm chán – những thứ mà bất kỳ ai có chút khả năng viết lách cũng có thể tạo ra mà không cần cố gắng gì. Điều đó có nghĩa là họ thậm chí còn không có khả năng viết lách ở mức cơ bản.

Cho đến gần đây vẫn chưa có lối thoát tiện lợi nào cho áp lực do những lực đối lập này tạo ra. Bạn có thể trả tiền để ai đó viết cho bạn hoặc đạo văn. Còn nếu bạn không thể bỏ tiền ra thuê hoặc đánh cắp từ ngữ, bạn phải tự mình viết. Và kết quả là hầu như mọi người được kỳ vọng sẽ viết đều phải học cách viết.

Lo lắng có thể không còn nữa. Trí tuệ nhân tạo (AI) đã mở ra thế giới này. Hầu như mọi áp lực phải viết đã tan biến. Bạn có thể để AI làm điều đó cho bạn, cả ở trường học và nơi làm việc.

Kết quả sẽ là một thế giới chia thành những người viết và những người không viết. Nhiều người có thể vẫn viết vì họ thích điều đó. Nhưng ranh giới giữa những người viết giỏi và những người không biết viết sẽ biến mất. Thay vì thế giới có những người viết giỏi, những người viết bình thường và những người không biết viết, sẽ chỉ có những giỏi và những người không biết làm công việc này.

Có tệ lắm không? Kỹ năng thường biến mất khi công nghệ làm chúng trở nên lỗi thời? Không còn nhiều thợ rèn, và có vẻ như đó không phải là vấn đề.

Đúng, tệ thật. Lý do là điều tôi đã đề cập trước đó: viết là suy nghĩ. Trên thực tế, có một loại suy nghĩ chỉ có thể thực hiện được bằng cách viết. Bạn không thể đưa ra quan điểm này tốt hơn Leslie Lamport: Nếu bạn suy nghĩ mà không viết, bạn chỉ nghĩ rằng mình đang suy nghĩ.

Vậy nên một thế giới chia thành write (viết) và write-nots (không viết) nguy hiểm hơn bạn nghĩ. Đó sẽ là một thế giới của think (nghĩ) và think-nots (không nghĩ). Tôi biết mình muốn ở nửa nào, và tôi cá là bạn cũng biết.

Tình huống này không phải là chưa từng có. Vào thời tiền công nghiệp, công việc của hầu hết mọi người khiến họ trở nên mạnh mẽ. Bây giờ, nếu bạn muốn trở nên mạnh mẽ, bạn hãy tập thể dục. Vậy nên vẫn có những người mạnh mẽ, nhưng chỉ có những người lựa chọn như vậy.

Viết lách cũng vậy. Vẫn sẽ có những người thông minh, nhưng chỉ có những người lựa chọn như vậy.

• Tác giả: Paul Graham là một lập trình viên, nhà văn và nhà đầu tư. Năm 1995, ông và Robert Morris thành lập Viaweb, một công ty dịch vụ phần mềm. Viaweb đã được Yahoo mua lại vào năm 1998 và trở thành Yahoo Store

Tôi cố gắng viết bằng những từ ngữ giản dị và câu văn đơn giản.

Kiểu viết như vậy dễ đọc hơn, và khi thứ gì đó dễ đọc, người đọc sẽ tập trung sâu hơn vào nội dung. Họ tốn ít năng lượng cho câu chữ, dành nhiều năng lượng hơn để tiếp thu ý tưởng của bạn.

Và như thế, họ sẽ đọc nhiều hơn. Hầu hết người đọc thường mất tập trung giữa chừng khi đọc một bài viết hay một bài luận. Nếu việc đọc trôi chảy và ít gây trở ngại, nhiều người sẽ tiếp tục đến cuối bài.

Có một món ăn Ý gọi là saltimbocca, nghĩa là “nhảy vào miệng.” Mục tiêu của tôi khi viết có thể được gọi là saltintesta: những ý tưởng nhảy vào đầu bạn, và bạn hầu như không nhận ra những từ ngữ đã mang chúng đến đó.

Thật quá đáng khi hy vọng rằng việc viết có thể chỉ là truyền tải những ý tưởng thuần túy. Bạn thậm chí có thể không muốn như vậy. Nhưng đối với hầu hết các nhà văn, hầu hết thời gian, đó là mục tiêu cần hướng tới. Khoảng cách giữa hầu hết các bài viết và những ý tưởng thuần túy không chứa đầy thơ ca.

Hơn nữa, viết một cách đơn giản là biểu hiện của sự tôn trọng. Khi bạn viết theo cách hoa mỹ để gây ấn tượng, bạn đang bắt người đọc phải nỗ lực nhiều hơn chỉ để bạn trông “ngầu” hơn. Điều đó giống như bạn kéo theo một chiếc váy đuôi dài mà người đọc phải gồng mình mang đỡ cho bạn.

Và hãy nhớ, nếu bạn viết bằng tiếng Anh, nhiều độc giả của bạn có thể không phải là người bản ngữ. Hiểu biết của họ về ý tưởng có thể vượt xa khả năng hiểu tiếng Anh. Vì vậy, bạn không thể nghĩ rằng viết về một chủ đề khó đồng nghĩa với việc bạn có thể dùng những từ ngữ phức tạp.

Tất nhiên, lối viết hoa mỹ không chỉ che giấu ý tưởng mà còn có thể che giấu cả sự thiếu ý tưởng. Đó là lý do một số người chọn cách viết như vậy – để che đậy thực tế rằng họ không có gì để nói. Trong khi đó, viết đơn giản buộc bạn phải trung thực. Nếu bạn không có gì để nói, mọi người và ngay cả bạn cũng sẽ dễ dàng nhận ra.

Viết đơn giản cũng bền lâu hơn. Những người đọc bài viết của bạn trong tương lai sẽ ở tình huống tương tự như những người từ các quốc gia khác đọc nó ngày hôm nay. Văn hóa và ngôn ngữ sẽ thay đổi theo thời gian, nhưng viết đơn giản giúp bài viết dễ hiểu bất kể sự thay đổi đó. Quan tâm đến việc bài viết có thể tồn tại lâu dài không phải là điều phù phiếm, giống như một người thợ mộc không làm ra một chiếc ghế chỉ để dùng tạm mà làm để nó có thể sử dụng lâu dài.

Thật vậy, sự bền bỉ không chỉ là một đặc tính tình cờ của ghế hay bài viết. Nó là dấu hiệu cho thấy bạn đã làm tốt công việc của mình.

Mặc dù tất cả những lợi ích của việc viết đơn giản đều có giá trị, nhưng chúng không phải là lý do chính khiến tôi chọn cách viết này. Lý do chính tôi viết đơn giản là vì tôi thấy khó chịu nếu không làm vậy. Khi tôi viết một câu có vẻ quá phức tạp hoặc sử dụng những từ ngữ học thuật không cần thiết, nó không khiến tôi cảm thấy “đẳng cấp” hơn. Ngược lại, nó khiến tôi thấy vụng về.

Tất nhiên, đôi khi bạn sẽ muốn sử dụng một câu phức tạp hoặc từ ngữ hoa mỹ để tạo hiệu ứng. Nhưng bạn không bao giờ nên làm điều đó một cách vô tình.

Một lý do khác khiến bài viết của tôi trở nên đơn giản là cách tôi thực hiện nó. Tôi viết bản nháp đầu tiên rất nhanh, sau đó dành nhiều ngày để chỉnh sửa, cố gắng làm cho mọi thứ thật hoàn hảo. Phần lớn quá trình chỉnh sửa này là cắt bớt, và điều đó khiến cách viết đơn giản càng trở nên dễ dàng hơn.

Tác giả: Paul Graham là một lập trình viên, nhà văn và nhà đầu tư. Năm 1995, ông và Robert Morris thành lập Viaweb, một công ty dịch vụ phần mềm. Viaweb đã được Yahoo mua lại vào năm 1998 và trở thành Yahoo Store.